Âli San  / Yelkenli ve Motor Yatlar

8. Dümen Donanımı 

Bir teknenin emniyetli kumandası için gerekli tüm elemanlar dümen donanımını oluşturur. Dümen tertibatı hem teknenin belli bir rotada, sapmadan düz seyrini sağlamalı, diğer taraftan gerektiğinde teknenin istikametini kolayca değiştirebilmelidir.

Bu iki özelliğin bir araya getirilebilmesi her zaman sanıldığı kadar kolay olmayabilir.

Bir su akışı içinde belli bir açıyla tutulan bir yüzey teknenin ileri hareket eksenine dik eksende bir dönme hareketiyle birlikte teknenin ileri hareketine ters bir direnç kuvveti oluşturacaktır. Bu direnç kuvveti teknenin dönüşü sırasında hızını düşürecektir. Dümeni oluşturan yüzey açılı konumunda kaldıkça tekne dönüş dairesini oluşturan eğri üzerinde hareket edecektir.

Oluşan dümen kuvveti dümen yüzeyi (pala) ölçü ve şekline, dümen palasının açısına ve dümen üzerinde etkiyen su akım hızına bağlıdır.

Bu faktörler sonucu hızlı teknelerde su akım sürati yüksek olduğundan dümen pala yüzeyleri küçük; yavaş teknelerde (örneğin yelkenliler) pala yüzeyi büyüktür. Ayrıca su çekimi fazla tekneler boyu kısa ancak yükseklikleri fazla formda dümenlere, az su çeken tekneler uzun, ancak derinliği az dümen palalarına sahiptirler.

Dümenler levhasal, düz olabilecekleri gibi, belli bir profile (profil dümen) sahip olabilirler.

Bunun dışında serbest, balanslı veya asma dümen veya bu özelliklerin bir arada olduğu tipler vardır.

Dümen palası türleri

8.1    Dümen şaft, kovan ve palası

Dümeni meydana getiren tüm parçalar tasarımcı tarafından hesaplanmış ve teknenin özelliklerine uygun olmalıdır. Dümen kuvveti, pala yüzey alanı, mil kalınlığı, şaft ve yatakların et kalınlıkları çeşitli formül ve Lloyds gibi gözetim kurumlarının yönetmelikleri çerçevesinde hesap ve ölçülendirilir.

Günümüzde düz, levhasal dümen palaları artık kullanılmamaktadır. Dümen palaları   uçak kanadı kesitine benzer profillerde imal edilirler. Genelde bu profilin kalınlığı boyunun %15 –25’i civarındadır.

Gezi yelkenlilerinde dümen palasının önünde dümeni destekleyen ve teknenin rotasını daha iyi takip etmesine de yarayan "skeg" adı verilen bir parça bulunur. Bu tarz dümenlerin dümen kırılmalarına daha mukavim olduğu düşünülür. Yarış tekneleri ve performanslı gezi teknelerinde serbest asılı dümen palası kullanımına gittikçe daha sık rastlanmaktadır. Bu tip dümenler daha çabuk etki göstermekte, teknenin manevra gücünü arttırmaktadır. Doğru hesaplanıp tasarlanmışlarsa en kötü şartlarda bile sorun yaratmazlar. Balanslı dümen palalarında dümen mili dümen palasının ön yüzünde değil, bu noktadan pala toplam boyunun  yaklaşık 1/3’ü kadar geride yer alır. Bu uygulama dümencinin dümene uygulaması gereken kuvveti azalttığından tercih edilir.

Asma dümenler uzun salmalı teknelerde, motorbotlarda uzun salma veya omurgaya yada kıç aynaya bağlanmış dümenlerdir.

Dümen palaları metal bir iskelet üzerine profil oluşturacak şekilde metalden, fiberglass’dan, kontrplak veya masif ahşaptan yapılabilir. Ahşap kullanıldığı durumda ilave bir mukavemet sağlamak üzere pala bir kaç kat cam elyafı ile kaplanabilir. Dümen palalarının şekilleri, salma formlarıyla beraber, tasarımcıların üzerlerinde en çok oynamayı sevdikleri donanımlardandır. Günümüzde profilli, kısa, ancak derinliği fazla, eliptik formlar kabul görmektedir.

Çift motorlu motoryatlarda, performansa çok önem verilen veya sığ sulara girebilmeleri için hareketli salma ile donatılmış yelkenli  teknelerde salma çekildiğinde dümenin zemine çarpmaması için (derinlikleri daha az olan) çift dümen palası uygulaması da görülür.

Dümen milleri günümüzde genelde dolu krom çelik malzemeden yapılmakta ve içlerinde bronz ya da polyamid veya PTFE (Teflon, Hostaflon gibi ticari isimlerle bilinir) gibi malzemelerden yatakları bulunan kovan içinde çalışmaktadır. Ancak en iyi ve kolay çalışan yataklama, iğnesel bilyeli rulmanlarla yapılanıdır.

Kovan metal veya fiberglas teknelerde rastlandığı üzere yine fiberglasdan olabilir. Kovanın gövde ve omurgaya bağlantısı, alacağı büyük yükler nedeniyle, önemli bir konudur. Dümen yatakları yağlama gerektiren tarzda ise kovan üzerinde gresörlükler ve kovan su hattından yeterli miktarda yukarı uzamıyorsa, üst tarafında su sızdırmazlığı sağlayacak düzenek unutulmamalıdır. Diğer önemli bir husus dümen milinin havuzluk tabanı veya güverte hizasına ulaşacak uzunlukta olması ve gerektiğinde milin üst ucuna bir imadat yekesi takılacak hazırlığa sahip olmasıdır. 

8.2    Dümen Tertibatları

Tekne dümenine kumanda edebilmek için gerekli en basit düzenek dümen palası veya miline bağlı olan yekedir. Yekeli tekneler genelde ufak motorlu sandallar, motorbotlar ve centerboardlar ile küçük yelkenli yatlardır. Belli bir boya kadar yarış yatlarında da, yeke daha direkt kumanda ettiği ve yelkenle seyirde tekneye etkiyen kuvvetleri dümenciye hissettirdiği, bu sayede örneğin yelken trimlerinde yapılması gereken değişikler vakit kaybetmeksizin gerçekleştirilebildiği için, yeğlenir. Ancak tekne büyüdükçe kol kuvveti ile dümene hakim olmak gittikçe zorlaşır ve belli bir tekne büyüklüğünden itibaren mekanik sistemlerden yardım almak kaçınılmaz olur. 

Âli San

04.11.2003