9. Motor ve Donanımı

Motor veya motor grupları motoryatlarda en önemli donanımlardır. Geçtiğimiz yüzyılın başında yelkenli yatlarda "yardımcı motor" tanımlamasıyla yer bulmaya başlayan ve liman giriş-çıkışlarıyla tamamen rüzgarsız kalındığında yol alabilmek için kullanılan motorlar günümüzde önce motor-sailor tarzı teknelerden başlayarak, yelkenlilerde de önemlerini hızla arttırmışlardır. Modern yaşamın getirdiği zaman darlığı ve acelecilik, dolaşılan bölgenin daha genişletilmesi, daha uzaklardaki güzel yelken yörelerine gidebilme, akıntılara karşı daha hızlı yol alabilme istekleri günümüz yelkenli yat sahiplerini de daha güçlü motor tercihine itmektedir. Diesel motor ölçülerinin gittikçe küçülmesi, daha yüksek devirli ve daha hafif motorların yapılması bu tercihi kolaylaştırmaktadır. Bölüm 2.7’de motorlar ile ilgili bazı genel bilgiler verilmişti.  
 

9.1 Motor Yatağı

Motor yatağının ana görevi oluşan kuvvetleri karşılayarak bu kuvvetleri mümkün olduğunca tekne gövdesinde geniş bir alana dağıtabilmektir.Bu görevini yerine getirebilmek için motor yatağı tekne ekseni boyuna ve bunlara dik, enine parçalardan oluşur. Genelde ahşap veya fiberglass teknelerde bu malzemelerden destekler üzerinde düz metal lamalar veya L-profillerden imal edilirler. İyi tasarlanmış bir motor yatağı seyir esnasında motor titreşim ve sesinin tekne gövdesine yayılmasını da bir miktar engellemelidir. Ayrıca motor ve şaft açısı da motor yatağının şekliyle ortaya çıkar. Kaynak konstrüksiyonlu metal motor yatağı ahşap teknelerin posta ve destek elemanlarına, CTP teknelerde ise motor yatağını üzerine almak üzere gövdeye ilave edilmiş ve genelde içi köpük veya benzeri maddelerle doldurulmuş fiberglass profillerin üzerine saplama veya civatalar ile tutturulur. Motor ve şaft sistemi mümkün olabildiğince yatay düzleme yakın bir açıyla monte edilmelidirler. Ancak pervanenin çapı ve kanat uçlarının tekne karinasından belli bir mesafe uzaklaştırılması gereği açılı montajı zorunlu kılar. Bu açının üst limitini ise motorun karter yapısı ve yağlama sisteminin sorunsuz çalışması için üreticinin verdiği azami eğim belirler.       

9.2 Motorun Elastik Bağlanması

Bugün tüm motor imalatçıları motorlarını elastik takozlarla sevk etmektedirler. Motorun elastik yataklanması titreşim ve ses izolasyonu için çok önemlidir. Dikkat edilmesi gereken nokta takozların teknenin sert denizlerde yatması, dalgalarla inip çıkması sırasında oluşacak ve ani ivmelenmelerle motorun kendi ağırlığının rahatça bir kaç misline ulaşabilen ve yön değiştiren (örneğin basma kuvveti yerine çekme kuvveti) kuvvetlerle baş edebilecek şekilde seçilmesidir.

9.3 Şaft ve Kovan

Şaft malzemesi olarak nikel-krom çeliklerin kullanılması gayet yaygın bir uygulamadır.

Belli başlı pas ve asit etkilerine karşı mukavim krom nikel malzemeler yanında, Monel adıyla bilinen, karışımında nikel oranı çok daha yüksek şaft malzemeleri de vardır. Bu malzemelerin mukavemet değerleri yüksek olduğundan, şaft seçiminde asıl düşünülmesi gereken konu korozyondur. Şaft mukavemeti kullanılan motorun gücüne göre şaft çapını seçerek her zaman emniyetle sağlanabilir. Hazır bazı tablolar yardımıyla, kullanılan motor gücünün şaft devrine bölümüyle elde edilen katsayı, seçilecek malzemenin çekme mukavemet değerleri ile karşılaştırılır. Tabloda seçilen malzemeye göre bulunan en yakın mukavemet değerinin karşısında yer alan sütunda gerekli şaft çapı okunur.

Şaft ve Kovan Sistemi

Şaftın her iki ucu pervane ve motor kaplini bağlantıları için konik olarak tornalanır. Şaftın yataklanması için metal gövdeli lastik yataklar kullanılır. Lastik yataklar, suyla yeterli oranda "yağlandıkları" takdirde bakım gerektirmezler ve çok uzun ömürlüdürler, ayrıca şafttan gelen titreşimleri sönümleyebilirler. Genelde şaftlar bu cins iki yatak vasıtasıyla yataklanır. Motorun soğutma suyu bağlantısından alınacak bir çıkış, kovan üzerine yerleştirilen bir giriş vasıtasıyla, motor tarafındaki birinci yatağın hemen önüne verilir. Bu şekilde yatak soğutulur ve yağlanır.

Günümüzde yatların kovan çıkışlarında sızdırmazlığın sağlanması eski usulde salmastra  kullanılarak yapılmamakta, bu iş için kayıcı yataklı lastik körükler kullanılmaktadır.

9.4 Pervane

Pervanenin görevi motorun dönme işini itme hareketine çevirmektir. Pervanenin etkisi ön yüzeyinden emdiği suyu, ivmelendirerek, arka yöne doğru itmektir. Pervane çapının ne olduğunu tahmin etmek veya ölçmek zor değildir. Ancak hatve veya pitch adı verilen, pervanenin kendi ekseni etrafında bir kere döndüğü zaman kat ettiği yolu gösterir ölçü biraz daha zor tahayyül edilebilir.

9.5 Motor Soğutma Sistemleri

Motor soğutma sistemleri ikiye ayrılır. Doğrudan (direkt) ve dolaylı, iki devreli (indirekt) soğutma. Doğrudan soğutma sorunsuz olup, baştan deniz motoru olarak tasarlanmış motorlara uygundur. Silindir blokları ve içinde su dolaşan diğer donanımları deniz suyuna dayanıklı alaşımlar ve tutyalar ile korunur. Tüm dıştan takma deniz motorları ve küçük güçlü içten takma motorların çoğu bu şekilde yapılmışlardır. Motordan tahrik alan bir deniz suyu pompası suyu emerek motor içinde dolaştırır ve soğutmayı sağlar. Bu pompa motorun en çok zorlanacağı durumda bile yeterli soğutma sağlanması düşüncesiyle ölçülendirildiğinden normal kullanımda motor aslında gerekli olan ideal çalışma sıcaklığına ulaşmaz ve soğuk çalışır. Bu nedenle bir by-pass hattı ve termostat ile motora gönderilen suyun debisini ayarlayan ve motorun yeteri kadar ısınmasını sağlayan tertibatlar geliştirilmiştir.

İki devreli soğutma sistemlerinde motor içinde (aynen kara taşıtları veya stasyoner endüstri motorlarında olduğu gibi) tatlı su dolaşır. Böylelikle motorun iç aksamı deniz suyunun etkisinden korunur. Motordan hareket alan deniz suyu pompası (aynı zamanda egzost sistemi ve kovan yataklarını da suyla besleyebilir ) bir eşanjöre (ısı değiştirgeci) deniz suyu gönderir. Motordan gelen ısınmış tatlı su bu eşanjörün içindeki borularda dolaşırken deniz suyu marifetiyle soğutularak motora geri döner. 

9.6 Egzost Sistemi

Yatlarda sulu egzost sistemleri kullanılır. Motor egzost manifoldu üzerinde bulunan bir dirseğe; motorun içine su kaçmasını önleyecek biçimde deniz suyu pompalanır. Manifold içinde su ile karışarak soğutulan egzost gazları bir lastik hortumla su kapanı adı verilen plastik veya metal toplama haznesine, buradan susturucuya gönderilir ve dışarı atılır.

Egzost sistemi

9.7 Yakıt Donanımı ve Tanklar

Yakıt tankları plastik veya metal olabilirler. Genelde teknede mümkün olduğunca derine yerleştirilmeleri teknenin dengesi üzerinde olumlu etki yapar ve yakıtın nispeten serin depolanmasını sağlar. Yakıt tankı üzerinde motor bölmesine yakıt götüren ve fazla yakıtın geri döndüğü yakıt boruları, tank havalandırma borusu ve dolum borusu yer alır. Yakıt tanklarının gerektiğinde temizlenebilmesi için tahliye vana veya tapaları, yada içine el girebilmesini sağlayacak ölçülerde bir kapağı olması faydalıdır. Yakıt boruları motor bölmesine ulaşırken bölme ve benzeri bir takım yerlerden geçirilmek zorunda ise bu noktalarda boruların etrafları elastik malzemeler ile beslenmeli, titreşimle zedelenmeleri, hatta kırılmaları önlenmelidir. Yakıt boruları kesinlikle bu iş için üretilmiş özel borulardan olmalı, buralarda sıkça rastlandığı gibi örneğin naylon hortumlar kullanılmamalıdır. Tankın yakıt çıkışında gerektiğinde yakıtı kesebilme amacıyla bir vana olmalıdır.

 

Âli San

20.11.2003