13. Elektrik Sistemleri

Günümüzde gayet basitçe de olsa, kamaralı tekneler içinde elektrik sistemi olmayan tekne kalmamıştır. Motor elektriği, seyir ve iç aydınlatmalar, sintine pompaları, su pompası veya hidrofor, telsiz veya müzik sistemi, soğutucular ve çeşitli seyir cihazları için gerekli elektrik donanımlarını hazırlamak gereklidir. Çoğunlukla ufak dıştan takma motorlar bile marşlı olabilmekte bu nedenle bir aküye ve elektrik sistemine gerek duydukları gibi, bu sistemi besleyecek kadar elektrik de üretebilmektedirler.

Büyücenek teknelerde ise önemli mertebede elektrik tesisatı bulunmaktadır.

13.1. Aküler

Yatlarda çeşitli tiplerde aküler kullanılır. Otomotiv sanayiinden bildiğimiz Starter aküler motor elektrik devresi için, stasyoner tabir edilen aküler ise teknedeki elektrikli cihazların beslenmesinde kullanılır. 

Özellikle, kullanılmayan akülerin kendi kendilerine kapasite kaybına uğradıkları, yani boşaldıkları bilinmelidir. Bu nedenle teknelerde karadan elektrik alma olanağı varsa bir akü şarj cihazı veya güneş paneli ya da rüzgar jeneratörü bulundurmak faydalı olacaktır. Özellikle yelkenli teknelerin seyir sırasında kısa süreli çalıştırdıkları motorları ile aküleri yeteri kadar şarj etmek mümkün olmayabilir.

Teknelerde mümkün olduğunca asit akıtmayan türde kapaklara sahip, az bakım gerektiren aküler kullanılmalıdır.

Akü veya akü grubunun teknelerde derince yerleştirilmesi tekne dengesi bakımından faydalı da olsa, akülerin tekne su aldığında derhal ıslanarak devre dışı kalacakları ve bu nedenle örneğin sintine pompasının çalıştırılmasını olanaksız kılacak kadar sintine yakınına konmaması, mümkünse özel su geçirmez akü kutuları içinde muhafaza edilmeleri, kolay şarj edilebilmeleri açısından motora yakın yerleştirilmeleri ve şarj olmakta olan bir akünün aşırı yüklenme halinde çok patlayıcı gazlar çıkaracağı bilinerek, havalandırması olan bir bölmede bulunmaları gerekir.

Tipik bir tekne aküsünün etiketinde örneğin 12 V 100Ah ibaresini okuyabiliriz. Teorik olarak bu akü 100 saat süreyle, bir voltaj kaybına uğramadan yani 12 V gerilimle, 1 A akım üretecektir. 10 A akıma ihtiyaç olduğunda akümüz bunu 10 saat süreyle karşılayabilecektir. Ancak pratikte bu böyle gerçekleşmez. Özellikle yüksek akımlarda akünün iç direnci artar ve verebileceği akım azalır. İyi durumdaki bir akünün iki kutubu arasında ölçülecek voltaj 12,8 Volttur. Aküden akım çekimi gerilim 11,6 Volt değerine düştüğünde kesilmelidir, bundan sonra akünün kalıcı hasar görmesi olasıdır.

Çeşitli kapasitede starter aküler

Starter aküler kısa süreli yüksek akım ihtiyacına karşılık verebilme amacıyla üretilmişlerdir. Daha ince fakat daha fazla sayıda olan plakaları daha yüksek bir yüzey alanı sağlar. Bu yüksek yüzey alanı elektrolite kısa sürede çok akım üretebilme olanağı sağlar. Akü zorlanırsa bu ince plakalar kolayca zarar görürler.

Stasyoner akülerde daha kalın ama daha az sayıda plaka vardır. Uzun süre akım sağlayabilirler, ancak örneğin bir marş motorunun döndürülmesi için gerekli yüksek amperajları veremezler. Deşarj olmaya starter akülerden daha fazla dayanıklıdırlar. Jelli aküler yoğun  elektrolitleri sayesinde akmadan her açıda kullanılabilirler. Kendi kendilerine deşarj olma problemleri yoktur. Ancak pahalıdırlar ve hızlı şarj sağlayan şarj cihazlarından zarar görebilirler.

13.2. Karadan Elektrik Temini

Bu sistemin en basit ve bilinen örneği karada bulunan bir elektrik prizine bağlanmış bir uzatma kablosu ile beslenen akü şarj cihazıdır. Pek çok Avrupa limanında prizler aynı veya benzer tipte olup, uzatma kablosu ile teknesine elektrik alan tekne sahibi hiç olmazsa teknesinde bu tesisata bir kaçak akım koruma şalteri eklemelidir. Akü şarj cihazı ise karadan temin ettiği alternatif akımı 14 V düz akıma çevirerek, -iyisi aküyü aşırı şarj ederek tehlikeye atmamalıdır-, aküye transfer etmelidir. Burada sık yapılan bir hata otomotiv sektöründe sunulan ucuz ve hızlı şarj veren şarj cihazlarının kullanımıdır. Bu tarz cihazlar aküyü aşırı yüklemeye karşı korumadıklarından akülere büyük zarar vermekte ve ömürlerini kısaltmaktadırlar.

Sabit kurulu sistemlerde karadan gelen kablo bir kaçak akım koruma rölesi ve faz koruyucu şalteri ile topraklama plakasına bağlanır. Dağıtım panosuna tüm elektrikli cihazlar faz ve nötr kablolarıyla bağlanır. Tüm elektrikli cihazlar ve prizler ayrı bir topraklama kablosu ile topraklama plakasına bağlanırlar. Bu şekilde insan ve tekne için tehlike yaratmayacak bir kara elektrik bağlantısı kurulmuş olur.

13.3. Elektrik Bilançosu

Teknemizin yeterli akü kapasitesine sahip olup olmadığını anlamak için veya yeni akü alımında teknedeki yaşam alışkanlıklarımıza göre, bir Enerji bilançosu yapmamız ve bunun sonucunda uygun akü kapasitelerini belirlememiz gerekir.

Orta boyda bir tekne için bir örnek yapalım. Teknemizde bulunan, listesini yapacağımız tüm cihaz ve donanımların üzerlerinde kaç Watt gücünde oldukları yazılıdır. Teknemizin elektrik sistemi 12 V ise, bu değeri 12 V’a bölerek cihazlarımızın kaç Amper akım çektiklerini bulabiliriz. İkinci olarak bu cihazları seyir sırasında günde kaç saat kullanacağımızı tespit etmeliyiz. Bu iki değerin çarpımı o cihaz için günlük ihtiyacımızı belirleyecektir.

Bu durumda 100 Ah bir güç gerekmektedir. Akünüzden ancak %50, daha doğrusu gücünün % 35-40’ı kadar akım çekebileceğinizi düşündüğümüzde teknenin bir günlük ihtiyacı için belki iki adet 120 Ah, daha doğrusu 3 adet 100 Ah’lık akünüz olması şartır. Bu hesapta sadece elektrikli tüketiciler hesaba katılmıştır. Motor için motor üreticisinin teknik föylerinde belirtmiş olduğu güçte ayrı bir motor aküsü olmalıdır.

13.4. Kablo Hattı

Teknelerde daima dağıtım panosundan tüketici konumundaki cihaza kadar, 12 V’luk zayıf akım nedeniyle, kablolarda önemli kayıplar olacağı göz önüne alınarak, kullanılacak kablolar yeterli kesitlerde seçilmelidir.

Kablo kesit seçiminde daima pano ile elektrikli cihaz arasındaki mesafe gidiş-dönüş olarak iki kat hesaplanmalı ve gereken akım şiddetlerine göre bu iş için hazırlanmış diyagramlardan yeterli kablo kesitleri seçilmelidir. Tekne kablolarının bağlantıları daima kablo pabuçları ile yapılmalı, teknede sarsıntıdan dolayı kırılma riski olduğundan, lehim bağlantıları yapılmamalıdır. Düşük kesitli kablolar akım kayıplarına neden olacakları gibi aşırı ısınarak teknede yangın tehlikesi de yaratabilirler.     

                                                 Elektrik kumanda panoları

13.5. Kumanda Panosu

Yine teknenin ölçülerine göre, basit bir kumanda tablosu hazır alınmış; seyir fenerleri, iç aydınlatma ve sintine pompasını çalıştıran, telli cam sigortalı veya otomatik sigortalı ve açık olan devreyi bir ışıklı ikazla gösteren şalterlerden oluşur. Daha büyücenek teknelerde panolar kullanım alanlarına göre (seyir lambaları, servis ve elektronik ) gruplandırılmış kumanda şalterleri ve sigortaları barındırır.10-11 metre civarı teknelerde genelde ikiye bölünmüş, bir bölümü 220 V değişken akım devrelerine, diğeri teknenin 12 V düz akım elektrik tesisatina kumanda eden ve seyir ışıklarının devrede olup olmadığını gösteren ledlerle donatılmış bir tekne çizimi bulunan panolar kullanılır. Kumanda panolarında daima boş bir iki yedek anahtar ve sigorta bulunmalıdır. Ayrıca bir voltmeter ve bir ampermetre de pano üzerinde yer aldıkları takdirde akünün durumu ve akım sarfiyatı konusunda bilgi sağlayabilirler.

 

Âli San

30.03.2004