Anadolu'da Para Kavramı

Tarihte ilk madeni para özelliğini taşıyan paranın Lidyalılar'a ait olduğu artık hepimizin bildiği, arkeolojik kazıların da kanıtlayabildiği bir gerçek. Anadolu'yu uygarlığın beşiği haline getiren bu önemli buluş, gelecek yüzyıllarda birçok devletin kimliğini oluşturmasında önemli bir rol oynadı. Peki, Anadolu topraklarından çıkan para gerçeği o toprakların kimi zaman dönemsel sahibi olabilmiş bugün ise tamamını elinde bulunduran Türk tarihini nasıl etkiledi? Bu sorunun cevabını darphane kavramında aramak gerekiyor. Çünkü, paranın varlığı ve toplumda yerini alışı bir anlamda darphanelerin varlığıyla orantılı bir gelişim gösteriyor. Bu durumda, Türk parasının kökeninin 9. yüzyıla kadar dayandığını söylemek yanlış bir izlenim olmaz. O yüzyılda, Ortadoğu ve Anadolu'ya yerleşen Türkler, bu bölgelerde kurdukları devlet ve beyliklere ait kasabaların bazılarında madeni para basımı da gerçekleştirmiş. O nedenle de para basımının gerçekleştirildiği mahallelere darphane adı verilmiş. Fakat, Anadolu Türklerinin göçebe yaşam stilinden dolayı bu darphaneler belirli bir bölgeye ait kalarak devamlılık gösterememiş. Böylece, Türk parası da göçebe bir hayatın izlerini sürerek ardı ardına kurulan devletlere ait yeni bölgelerde varlığını sürdürmeye çalışmış.

Osmanlılar'da Para ve Darphane

Türk devletlerinin para ve darphane kavramları Osmanlılarda farklılık gösteriyor. İstanbul'un fethinden sonra Fatih Sultan Mehmet, bu eksikliği farkederek Beyazıt Camii'nin yakınlarında bir yerde darphane kurduruyor. Bu gelişme, tarih kayıtlarına darphanenin kuruluş yılı olarak geçiyor. Darphane'nin tarihi ilk Türk altınının basım tarihi de oluyor aynı zamanda. Çünkü, bu tarihte Fatih Sultan Mehmet, altını kendi adına bastırıyor. İstanbul'un fethinden sonra imparatorluk hızlı bir biçimde gelişme gösterince para ihtiyacı karşılamak adına İstanbul'daki darphane merkez olmak üzere Osmanlı topraklarında yer alan diğer bölgelerde de 40'a yakın darphane kuruluyor. İstanbul'daki darphane çeşitli değişiklikler geçirmesinin ardından 1726 yılında Topkapı Sarayı'nın bahçesinde yer alan Aya İrini Kilisesi'nin yanında yeniden inşa edilen binasına taşınıyor. Darphane-i Amire ismini almasının ardından 18. yüzyılın ikinci yarısından itibaren para basımının yanı sıra evkaf mukataalarının yönetim görevini de üstlenerek mukataa gelirlerinin toplandığı bir hazine durumuna geliyor. Abdülmecid döneminde hem bina hem de makine alımı anlamında yenilenen Darphane, yine Abdülmecid dönemine rastlayan 1843 yılında diğer darphanelerin kapatılması üzerine Osmanlı parasının basıldığı tek yer olma unvanına sahip oluyor. 1844 yılında ilk 100 kuruşluk altın Osmanlı Lirası ve ilk gümüş mecidiye bu binada basılıyor.

Cumhuriyet ve Madeni Paralar

Yeni bir devlet ve yeni bir yönetim şekli yani Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulması, Türk parasının da kimlik ve içerik değiştirmesini sağlar. Bu değişimle beraber Türkiye'de madeni para kullanımında da artış yaşanır. Ne var ki, Topkapı Sarayı'nda hizmet veren Darphane artık bu ihtiyacı karşılamakta yetersiz kalmaktadır. Hele ki, ileriki yıllarda madeni para kullanımı daha da yaygın hale gelecektir. İşte tüm bu olasılıklar Darphane'nin tarih sürecinde, üçüncü kez yer değiştirmesine dair projeleri beraberinde getirir. Böylece, madeni para ihtiyacını karşılamak amacıyla yeni makineler satın alınır. Ardından da Darphane binası Yıldız'da hala faaliyet göstermekte olan yerine taşınır. 1961 yılında inşasına başlanan Darphane binası, 1967 yılında tam anlamıyla hizmet vermeye başlar. Bugün, Yeni Türk Kuruşları'nı basarak tarihinde yeni ve önemli bir değişime tanıklık eden Darphane, Başbakanlık Hazine ve Dış Ticaret Müsteşarlığı Darphane ve Damga Matbaası Genel Müdürlüğü adı altında para basım işlemlerine devam ediyor. Topkapı Sarayı'nın içinde yer alan Darphane-i Amire içinde hizmet veren Damga Matbaası ise aynı müdürlüğe bağlı olarak damga pulu ve evrak basımı görevlerini yürütüyor.

Bu bölüm koleksiyonerlere özel...

Türk parasının gelişimini incelemek için başlattığımız araştırmada, paranın bir anlamda doğum yeri sayılabilecek Darphane'nin de misyonunu gözden kaçırmamaya gayret ettik ve Darphane'nin Yıldız'daki binasına konuk olduk. Orada bulunduğumuz süre içinde röportajın yanı sıra Darphane müzesinde ve koridorlarında gezinti yapma fırsatını bulduk. Bu gezinti sırasında karşımıza çıkan Koleksiyon mağazası sayesinde Darphane'nin yalnızca para basılan bir yer olmadığını öğrendik. Evet, Darphane binasının hemen girişinde bulunan Koleksiyon mağazası, koleksiyonerlerin dikkatini çekecek birçok ürünle dolu. Hatıra paralarından kol ve köstekli saatlere hatta kalemlere kadar mağazada yer alan birçok ürün, dünden bugüne Türk parasının sembolleri ile Türk tarihinin önemli kişi ve olaylarına yer veriyor. Ayrıca, Türk ordusuna ait madalyalar ile çeşitli kurum ve kuruluşların Darphane'ye bastırdıkları plaketler de satın alınamasa bile en az Darphane müzesinde yer alan paralar kadar önemli bir tarihi değere sahip.

Kaynakça: ShopVizyon Aralık-2004

               Darphane.gov.tr