A B C Ç D E F G H I İ J K L M N O Ö P R S Ş T U Ü V Y Z

FABRİKA GEMİSİ Hareket halindeki bir donanmaya bağlı gemilerde meydana gelen arızaları tamir etmek amacıyle teçhizatlandırılmış özel donanma gemisi. // Tutulan balıkları işleyip konserve yapan fabrika gemisi. // Küçük balıkçı gemilerinin avladıkları deniz ürünlerini işleyerek mamul hale getiren gemi. (Fabrika gemilerindeki tesisler, işlenecek deniz ürünlerinin çeşidine göre düzenlenir. Çeşitli tonajda olan bu gemilerden balina yağı üretiminde kullanılanları yaklş. ol. 20 000 t civarındadır.)

FAÇA BOTU Bk. BORDA BOTU, BORDA PATALYASI.

FENER DUBASI Deniz feneri taşıyan makinesiz tekne. // Irmak ve kanal ağızlarına, tehlikeli kıyı önlerine ve denizlerde gerekli noktalara yerleştirilen; beyaz, kırmızı, yeşil veya karışımı renkte fenerleriyle gemilere rehberlik eden duba. // Üzerinde bir deniz feneri bulunan ağaçtan veya saçtan yapılmış duba.

FENER DUBASI Fener gemisinin aynı olup, itici kuvvete sahip değildir.

FENER DUBASI, BEKÇİSİZ  Belirli yerlere demirlenen bu tekneler, gemilerin o bölgelerde seyir güvenliğini sağlarlar. Işık, ses, radyo dalgaları verirler.

FENER GEMİSİ Açık denizlerden sahillere yaklaşmada, belirli mevkilere demirlemiş fener görevini yapan gemilerdir. //  Tehlikeli bir bölgeyi belirtmek için belirli bir yerde demirli fener gemisi. Işık, ses v.b. işaretler verir, gösterir. “Light ship” makineli, “Light vessel” makinesiz teknelerdir. // Fener kulesi yapmaya elverişli olmayan sığlıklar ile tehlikeli yerlere demirlenen ve üzerinde feneri ile bakıcı personelin ihtiyaçlarını karşılayacak imkanları olan ufak gemi. Fener gemilerinin üzerlerinde sis düdükleri ile radyofarlar da bulunur. Genellikle kırmızıya boyanmışlardır. // Fener kulesi dikmeye imkan bulunamayan tehlikeli sığlıkların yakınına özel bir çapayle demirler. Sis düdüğü, çoğu zaman da bir radyofar’ı vardır. Genellikle kırmızıya boyanmış, adı beyaz harflerle teknesine yazılmıştır. Nehir ağızlarına ve seyrüsefere elverişli boğazlara da demirleyebilir. Bazılarında mürettebat vardır, otomatik donanımı olan bazıları ise, şamandıralar gibi palamarlanmıştır.

FERİ Nehir, boğaz ya da bir geçitte karşıdan karşıya yolcu taşıyan gemi ve bu çeşit taşıma. Bk. FERİBOT.

FERİBOT i. (ing. ferry, taşıyıcı ve boat, tekne’den, ferry-boat). Arabavapuru. Yüklediği arabaları, tren vagonlarını taşıyan gemi. Genellikle karşı karşıya bulunan sahiller arasında yük ve yolcu taşır. // İki sahil arasında yolcu ve kara aracı taşıyan özel surette yapılmış gemi. // Nehir, körfez, boğaz ve göl gibi suların iki yakası arasında taşıma işi yapan gemi. Şimdi açık denizlerde de çalışmaktadır. Bk. ARABALI, ARABAVAPURU.

FERMAN GEMİSİ Birinci Dünya savaşına kadar Çanakkale’de demirli bulunarak, yabancı gemilerin giriş için izni olup olmadığını incelemekle görevli osmanlı savaş gemisi.

FIRST RATE 1- Eski savaş gemilerinin sınıflandırılmasında kullanılan bu deyim 100 ya da daha fazla topu olan gemileri ifade ederdi. 2- Üç ambarlı gemi /eski bir deyim).

FIFTY-FIFTY [fifti-fifti] i. (ing. k.) Aynı anda hem motor, hem velken itişiyle çalışan açıkdeniz yatı.

Genellikle yelkenli yatlarda çekiş gücü yelken takımıyle sağlanır ve gerektiği zaman kullanmak üzere yardımcı motorlar eklenir. Motorlu yatlarda ise, normal çalışma motorla olur ve gereğinde kullanmak üzere yelken takımıyle donatılır. Fifty-fifty bu iki tip deniz motorunun arasında yer alan oldukça kullanışlı bir açık deniz teknesidir. Gerek tekne, gerek borda biçimi, tekne içinde rahat bir kamara düzeni kurmağa elverişlidir. (L)

FİLİKA i. (ar. fulk, gemi > ital. feluca, küçük yelkenli’den). Gemilerde kullanılan güvertesiz, kürek veya yelkenle yürütülen küçük teknelerdir. //  Harp ve ticaret gemilerinde bulunan, kürek ve yelkenle yürütülür güvertesiz küçük tekne. // Genellikle gemilerde bulunan küçük, güvertesiz, kürekle yürütülen araçlar. Geminin gündelik işlerinde kullanıldığı gibi, can kurtarma (tahlisiye) işlerinde de kullanılır. Buna can filikası denir. Modern gemilerde kürek yerine motorla yürütülenler vardır. // Eski gemilerde personelin sahile gidip gelmeleri ve ikmal işleri için kullanılan ağaçtan yapılmış kürek ve yelkenle hareket eden büyük tekne. Filikalar her oturakta iki kişi ve her küreği bir kişi çekmek suretiyle hareket eder. Oturak sayılarına göre üç çifte, beş çifte ve yedi çifte olmak üzere isimlendirilirler. Yedi çifteden büyük olanlarına İşkampavya denir. // Güvertesiz, kürek veya yelkenle yürütülen gemilerin kullandığı küçük tekne.

Filikalar’ı eski korsanlar kullanırlardı. Gerek kürek gerekse yelkenle ve hızlı giden bu tekneler güverteli olurdu ve öne eğik iki direklerinin üzerinde tartana’larınkine benzer yelkenler bulunurdu. Ağırlıkları 30-50 ton kadardı. Filikaların her oturağında, adam başına bir kürek düşmek üzere iki kişi yer alır. Büyüklükleri oturak sayısına göre değişir. Böylece bir filikanın büyüklüğü boyutlarından çok, üç çifte, beş çifte, yedi çifte gibi oturak ve kürek sayısını birlikte kapsayan terimlerle belirtilir. Yedi çifteden büyük filikalara işkampavya denir.

FİNN Küçük, monotip tek kişilik yarış teknesi. İlk olarak İsveç’te yapılmış olan bu tekne 1952 Helsinki, 1956 Melburn, 1960 Napoli olimpiyatlarında yarıştı. Finn yarışçısının çok becerikli bir sporcu olması gerekir. Finn cat-boat tarzında donatılmıştır. Teknesinin ve dümeninin kalıplanmış ağaçtan yapılmış olması ona büyük hareket yeteneği verir: suyun üstünde sıçrayabilir, boyuna göre büyük sürat yapar. Bir büyük yelken’i vardır; bu yelken halatla çekilmeden dönebilen bir direğe gömülü bir serene bağlıdır. 3 mm’lik kalıplanmış ağaçtan yapılan üç katlı tekneoldukça pahalıdır. Bir otomobilin tepesinde rahatça taşınabilir. Özellikleri: uzunluk 4,30m; genişlik 1,40m; su kesimi 0,13 m; yelken yüzeyi 10m²; su çekimi 100 kgr.

FİRKATE veya FİRKATA i. (yun. Aphrakta [naus], savunmasız [gemi], ar.fırkata, ital. fregata [?]’dan). Buharlı gemilerden önce Osmanlıların da kullandıkları 10-17 oturaklı firkateyn tipi savaş gemileri.

Osmanlılar önceleri Karamürsel adını verdikleri Marmara tipinde gemiler yaptılar. Daha sonra, bunları Venedik gemilerini örnek alarak değiştirdiler. Firkateler donanma yanında bulunarak karakol hizmeti görür, haberleşmeyi sağlardı. Bu sınıfa giren gemilere Kuzey Afrika denizcileri Yefan ve Selose adını verdiler. İtalyanların fregata, Fransızların fregat, İngilizlerin frigate şeklinde adlandırdıkları bu gemiler uzun ve dar kürekle ve yelkenle yol alırdı. Güvertelerinin altında bir batarya topu bulunur. XVIII. ve XIX. yy. da avrupalılar bu gemileri biraz değiştirerek içine 20-25 top koydular. Osmanlılar da avrupalıların geliştirdikleri bu gemileri sonraları olduğu gibi alarak donanmada kullandılar. (M)

FİRKATEYN i. (ar. Fırkateyn’den).    XVI. yy da kullanılan kalyondan daha küçük (hafif) , korvetten daha ağır, yelkenli savaş gemisi: hafif firkateyn, zırhlı firkateyn. // Eskiden, yelkenli ve kürekli olan bu savaş gemilerine, sonraları refakat ve devriye görevleri verilmiştir. // Günümüzde bazı deniz kuvvetlerinde (özellikle ingiliz donanmasında) süratli bir tip refakat gemisine verilen ad. // Dünya donanmalarında, muhripten küçük, daha yavaş, uçak gemisi haricindeki konvoylara refakat görevi yapabilecek tip çok maksatlı gemi. A.B.D. Donanmasında uzun süre büyük tonajlı muhriplere bu isim verilmiştir. // Esası kürekli ve yelkenli bir Akdeniz teknesi. Sonraları 30-50 toplu iki güverteli kabasorta yelkenlilere denilmiştir. // Daha çok keşif görevi yapan 3 direkli bir gemidir. Korvetten büyük, Kalyondan küçüktür. Boyu 45-50 metre, eni 10-12 metredir. 10-12 mil sürat yapar, üst güvertesinde başka bir batarya topu daha olur. Güvertesinde genellikle sıra halinde 35-50 top bulunur. Sonradan 74 toplu firkateynler de yapılmıştır.

XVI. yy. da firkateyn, kürekli, küçük, az silahlı ve keşif harekatı ile evrak, posta, taşımak için yapılmış küçük bir gemi idi. XVI.yy. da 200-300 tonluk, otuz metre ve bir düzine kadar topu bulunan gemilere hafif firkateyn adı verildi. XVIII. yy.dan itibaren firkateyn artık küçük bir kalyon olmuştu. Fakat kalyondan daha hafif, daha narin yapılı ve daha süratli idi, kırk kadar da topu vardı. Yelken devri sonunda firkateynlere iki sıra (çift ambar) halinde 40-60 top yerleştirildi; bunlardan biri tamamen açıkta (ambar dışında, güvertede) idi. Boyları 45-55 metreyi bulan bu firkateynlerde 400-500 kişilik mürettebat bulunurdu. Zırhlı firkateyn adı, 1860’ta ilk zırhlı gemi olan Gloire zırhlısına verildi, çünkü onda da firkateynler gibi bir tek batarya vardı. Firkateyn terimi, zırhlılardan yelkenli direklerin kaldırılması ile terkedildi. İkinci Dünya savaşı firkateyni yeniden ortaya çıkardı. Bu terim zamanımızda çok kere özel silahlarla donatılmış hafif gemileri (füze firkateyn’i) belirtir. Bunlar bazen muhripler kadar hızlıdır, ama denizaltılarla savaşmağa yarayan silahlarla donatılmış olduğu için muhripten farklıdır. Osmanlı bahriyesinde 9 çift kürekli (9 oturaklı) firkateyne kırlangıç, 10-17 oturaklı firkateynefırkata, 18-19 oturaklı firkateyne perkende, 20-24 oturaklı firkateyne kalite, 25 oturaklı firkateyne kadırga, 26-36 oturaklı firkateyne baştarda denirdi.

FİTA Çok ince yapıda kürek yarışları için kullanılan teknelerdir.

FRİGORİFİK GEMİ, SOĞUK HAVA AMBARLI GEMİ Ambarlarında dondurulmuş ve soğutulmuş gıda taşıyan gemi. // Et, meyve, balık, yağ, yumurta v.b. yükleri taşımak üzere özel olarak yapılmış, bütün ambarlarında soğutma tesisi olan gemi.

FLAT IRON 1- Az su çeken savaş gemisi. 2- Taymis nehrinde kömür taşıyan yelkenli tekne.

GABAR i. (ital. ve isp. gabarra’dan fr. gabare).  Irmaklarda işleyen ve büyük gemileri yüklemeğe veya boşaltmağa yarayan hem kürekli hem yelkenli tekne. // Yelken devrinde deniz kuvvetlerinde kullanılan yük ve nakliye gemisi.

FLY BOAT Kapalı sularda yolcu ve yük taşımasında kullanılan sür’atli tekne.

GAGABURUN blş. i. Baş tarafları gagayı andıran, kıç tarafları aynalıklı ağaç tekne. Karadeniz’de kullanılan bu teknelerin baş ve kıçları yüksek, ortaları alçak olup 50-80 kadem boyunda ve takriben 300 ton ağırlığındadır. //  Baş bodoslaması gagayı andırır biçimde geriye kıvrık, kıç tarafı V şeklinde aynalı ve dıştan dümenli, Karadeniz kıyılarında inşa edilen bir ticaret yelkenlisi tipi. (Kıç ayna tahtalarının düşey olarak kaplanışı, kıç bodoslamasının ayna üzerine bağlanmış olması sebebi ile kendisine özel bir dış görünüşe sahiptir. Güvertesi oldukça çalımlıdır. Ortada bir ambar; başta ve kıçta, basit bir ağaç kaportadan inilen “yaşama” ve malzeme saklama yerleri vardır. Bordaları fırtına küpeştesi ile yükseltilmiştir. Bu sayede denizli havalarda yüklü olarak seyrederken dalgaların güverte yüklerini ıslatmaması sağlanmıştır. Boyları 14-25 metre arasındadır. 1,80-2,5 metre su çekerler. (Gagalı da denir.)

GAGALI Bk. GAGABURUN.

GALEAZZA i. (ital. k.)   Bir kadırgadan daha kuvvetli ve ağır, kürekli ve yelkenli tekne. XVI. yy. ortasına kadar, Venedik’te yapıldı ve XVII. yy. sonuna kadar kullanıldı.

Kadırgaların (galère, gali) kürekçileri üstü açık bir yerde, galeazza’nın kürekçileri ise üstü kapalı bir ambarda kürek çekerlerdi. Bu ambarın üstünde, üzeri açık, yelkenleri kullanmak için ızgara şeklinde ve gemiye ağırlık veren bir güverte vardı. Oldukça güçsüz bataryası, çanaklığa konulmuş ve yalnız geriye ateş edebilen iki topla, kıç kasara üstünde her iki bordaya yerleştirilmiş üçer top ve her bordada kürekçilerin altındaki yedişer toptan ibaretti. Borda topları ancak kürekler hisa edilince (havaya kaldırılınca) ateş edebilirdi. Baş kasara üzerinde iki kat halinde ve yalnız başa ateş edebilen altı top daha vardı. Galeazza’lar İnebahtı zaferine ve Yenilmez armada’ya katıldılar. Yelkenli kalyonlar yeteri kadar manevra gücüne sahip olunca ve topları da kürekli savaş gemilerini yenecek derecede gelişince galeazza’lar ortadan kalktı.

GALİ (Galley’den gelir) Onaltı oturaklı yelken ve kürekle yürütülen eski bir Akdeniz teknesi. Alçak, altı düz, Akdeniz gemisidir. Yelken ve kürekle hareket eder.

GALIOT 16 oturaklı (kürek çekme yeri) olan tekne. Gali. Bk. GALLIOT.

GALLIOT Hollandalılar tarafından kullanılan eski bir yelkenli tekne.

GALVETA i.  Malabar kıyısında kullanılan, çoğunlukla biri başta, kıç üstünde iki direği bulunan küçük, kabotaj yelkenli gemisi. Bir galveta’nın tonajı 100 ton kadar olabilir.   

GALYOT veya KALYOT i. (fr. galiote’tan).  Küçük ve hafif nakliye gemisi. // Özellikle Hollanda’da büyük ve küçük teknelerle yapılan kıyı boyu ulaştırmasında kullanılan altı düz tekne. // Nehirlerde seyir için kullanılan güverteli gem,. // Humbara galyotu, eskiden bir havan topu ve adi toplarla donatılan çok sağlam gemi.  

Galyot, ilk zamanlar kadırga ile filika arasında, hafif ve hızlı giden bir tekne idi. Hollandalılar kendilerinin yaptıkları, 50-300 ton yük taşıyan altı düz ve geri tarafı yuvarlak teknelere bu ismi verdiler. Ruslarla İsveçliler de bu tip tekneler yaptılar, fakat bu teknelerin kıç tarafı dört köşe ve omurgası daha sağlamdı. Grandi direğine, yatık serene açılan bir randa yelkeni ile bunun üzerine bir de gabya sereni ve yelkeni eklenmişti; başta, bir çok flok yelkeni açan bir cıvadıra ve geride küçük bir bocurum yelkeni vardı. Mühendis Renau d’Eliçagaray tarafından 1680’de yapılan Humbara galyotları, bir havan topu ile bataryalara yerleştirilmiş topla taşıyarak takviye edilmiş galyot tipi gemilerdi. Bu gemiler, XIX. yy.a kadar bütün devletlerin deniz kuvvetlerinde yer aldı.

GAMBOT veya GANBOT i. (ing. gunboat’tan). Kıyı korumasında ve karakol görevinde kullanılan küçük savaş gemisi. // Bir veya birkaç topu olan ve memleketimizde genellikle karaya yakın sularda; bazı yabancı ülkelerde de akarsularda kullanılan küçük boyda savaş gemisi. // Küçük, orta süratte, karakol ve refakat görevleri alabilecek nitelikte ağır silahları olan gemi. // Bir veya birkaç topu olan, daha çok sahillerde ve sahile yakın sularda kullanılan küçük savaş gemisidir. // Küçük savaş gemisi.

Gambot’lar XIX. yy.da, ilkin yelkenli, sonraları buharlı küçük gemilerdi ve daha çok sömürgelerde kullanılırdı. Afrika’nın ve Çinhindi’nin akarsu ve göllerinde kullanılmış ve çok etkili olmuştur.

GEMİ Denizde iş yapmak üzere her bakımdan donatılmış, iş yapmaya, hizmet vermeye hazır veya hazırlanabilir büyük tekne. Diğer bir deyimle su üstünde insan ya da yük taşımaya ya da savaşmaya yarayan (kürekle yürütülenler hariç) deniz aracı. T.T.K:816.

GEMİ FİLİKASI Gemide hizmet görevini yapan kürekli sandal. Bk. CAN FİLİKASI.

GENERAL CARGO VESSEL Karışık yük gemisi. Kırkambar yük gemisi.

GENERAL SHIP Değişik yükleyicilerin yüklerini kabul eden gemi ve sahibi.

GEZİNTİ GEMİSİ Tenezzüh gemisi.

GIRGIR Geniş büyük torba ağlı balıkçı teknesi ya da bu tür ağ.

GOELET i. (fr. goélette).  İki direkli, randa yelkenli, 50 ila 200 tonluk gemi.

Goelet’in ilk olarak Kuzey Amerika’da Atlantik kıyılarında yapıldığı sanılır. Latin tipi Goelet’lerin yalnız iki randa yelkeni vardı. XIX. yy.ın ikinci yarısında Fransızlar tarafından “latin tipi üç direkli”, daha sonraları ise dört, beş ve altı direkli goeletler de yapıldı ve gemilerin tonajı da gitgide yükseldi. 1902’de denize indirilen 5 218 tonluk Thomas W. Lawson adındaki goelet’in yedi direği vardı. Gabya yelkenli goelet’in ise mizana direğinde bir veya iki yelkeni vardı. Brik tipi goelet’te, pruva direğinde dörtköşe bir seren yelkeni bulunur. Üç, dört ve beş direkli goelet’lerde de aynı yelken tipi kullanılır; diğer direklerde ise hep randa yelkenleri vardır. Birleşik devletlerin doğu kıyılarındaki rüzgar düzeni bu kıyıların denizcilerini çok direkli latin tipi yelkenler kullanmak zorunda bırakmıştı. Bugün kullanılan goelet’ler sadece gezi ve spor tekneleridir.

GONDOL veya GONDOLA i. (ital. gondola’dan fr. gondole). Kıç sancak tarafından tek kürekle hareket ettirilen venedik kayığı, sandalı.

Gondol geçen yüzyıldaki özelliğini kaybetmemiştir. 10 m kadar uzunluğu ve 1,30 m kadar genişliği olan gondolun baş ve kıç tarafları sivridir. Baş tarafı balta biçiminde bir uçla son bulur. Biçiminin kendine özgü yanı, boylam ekseninin kıç tarafta oturan bir kimseye göre sancak tarafına doğru eğik olmasıdır. Bundan dolayı da, ilerlerken hep sağa doğru kayar. Bu durum gondolcunun küreğini gondolun kıç tarafında ve sağdan kullanmasıyle giderilir. Gondolcu ayakta durur, yüzü gidiş yönüne dönüktür ve küreği farcola denilen yere dayayarak kullanılır. Farcola, gondolun bordasında bir çıkıntı meydana getiren ve üzerinde üç yuva bulunan kalın bir ağaç parçasıdır. Bu yuvalardan biri gondolu geriye, diğer ikisi de istenen hızla ileriye doğru hareket ettirmede kullanılır.

GÖĞE i. Yirmialtı çifte ile yürütülen, çift katlı baştareden büyük eski bir savaş gemisi tipidir. //  Yirmi altı çift kürekle çekilen savaş gemilerine verilen ad. (Baştardadan büyük olan göğelerin güvertesine toplar konur, ayrıca, güvertelerinde gülle ambarı da bulunurdu. Alt kısmı mavna, üstü ise kalyon tarzındaydı. Bu çeşit gemi ilk defa Bayezid II zamanında yapıldı. Önce göve, sonraları göğe adı verilen geminin ağırlığı 2 500 t’dur.

GULET Brikten küçük, hafif armalı, iki direkli ve kabasorta donanımlı hafif bir teknedir. // Brikten küçük iki direkli, hafif armalı, pruva yelkenleri kabasorta donanımlı teknelerdir. //  İlk önceleri korsanlar tarafından kullanılan yelkenli tekne tipi. İki direkli olup pruva direği tam armalı, grandi direği randa ve pik (sübye) yelkenli olup iki direk arasına yan yelkenleri (velena) açılan yelkenli tekne tipi. Bk. BRİGANTİN.

GÜDÜMLÜ MERMİ GEMİSİ A.B.D. Donanmasında, satıhtan, havaya güdümlü mermi atan gemilere verilen genel isim.

GYASSA Nil nehrinde azami 200 tona kadar yük taşıyan Mısır yelkenlisi.

HAFİF KRUVAZÖR Bk. KRUVAZÖR.

HARİTA GEMİSİ Deniz haritaları yapmak üzere, özel olarak inşa edilmiş ve haritacılık aletleriyle donatılmış gemi.

HASTAHANE GEMİSİ Barışta ve özellikle savaşta, yaralı, hasta ve tıbbi tedavi altındaki askeri personel ve sivilleri taşıma ve tedavi maksadıyle özel tipte yapılmış ve donatılmış veya bu maksatla tadil edilmiş yolcu gemisi.

Hastahane gemileri, genellikle harp donanmasına dahildir. Fakat Kızılay ve benzeri kurumlara da ait olabilir. Devletler hukuku ve deniz hukuku hakkındaki, milletlerarası birçok anlaşmada bu gemiler için özel ve istisnai birçok hüküm kabul edilmiştir. Bu gemiler milli bayrakla birlikte kızılay, kızılhaç, yeşilay amblemli bayraklar çekerler. Beyaz renge boyanırlar. Bacalarına birer tane, her iki bordalarına baştan geriye kadar eşit aralıkla iki-üç tane kızılay amblemi çizerler, kaptan köprüsü, güvertedeki kamaraların damları üzerine, açık güvertelerin uygun yerlerine, kızılay, kızılhaç amblemli beyaz branda panolar gerilir. Bunlar geceleri aydınlatılır. Savaşta geceleri bütün ışıklarını yakmış olarak seyir ederler. Hiç bir silah taşıyamazlar, dolaylı surette dahi olsa askeri hedef güden görevlerde kullanılamazlar. Kızılay ve benzeri kurumların görevlileri hariç, yolcu ve yük taşıyamazlar. Bununla birlikte savaşta, muharip devletler tarafından kontrol edilebilirler, asli maksatlarından gayrı işte kullanılanlar zapt ve müsadere işlemine tabidirler. Bu gemilere her bakımdan mümkün olan her türlü yardım yapılır ve öncelik tanınır.

1907 Lahey sözleşmesine göre hastahane gemileri üç sınıfa ayrılmışrtır: 1. askeri hastane gemileri, devlet gemisi olarak askeri personelle donatılmış gemiler; 2. özel hastane gemileri, (harp içinde bir memlekette özel şahıslar veya resmen tanınmış yardım kurumları tarafından donatılarak bağlı bulunduğu devlet tarafından bu işi yapmağa yetkili gemiler); 3. tarafsız hastahane gemileri (tarafsız bir ülkenin ya tamamıyle veya kısmen özel teşebbüsü ya da resmen tanınmış bir yardım kurumu tarafından bu işi yapmağa yetkili kılınmış gemileri).

HATCH BOAT Yarım güverteli ve tutulan balıkların içeri konulmasını temin için ambar ağzı olan balıkçı teknesi.

HAVA YASTIKLI TEKNE Satıhla tekne arasında oluşturulan bir hava yastığı üzerinde ve zemine temas etmeden hareket edebilen bir tekne tipi. // Deniz yüzeyi ile tekne arasında oluşturulan bir hava yastığı üzerinde ve yere temas etmeden hareket edebilen bir tekne tipi. Bk. HOVERKRAFT.

HELİKOPTER GEMİSİ Helikopterler için uçuş güvertesi bulunan savaş gemisi

Komando ve hücum görevleri yapan personelin taşınmasında eğitilmiş helikopter gemileri, bazı hallerde denizaltılarla mücadeleye katılırlar. A.B.D. ve İngiltere’de bu gemilerin çoğu tadil edilmiş uçak gemileridir. (Thetis Bay, Boxer ve Albian, Balvark). A.B.D. bu tip gemileri yapmak için bir program uyguladı ve 18 000 tonluk İWOJİMA gemisi ilk olarak 1961’de tamamlandı. Fransa’da suya indirilen L1 Résolue (12 000 ton,boy 180 m, genişlik 24 m, sürat 26,5 mil) 8-12 büyük helikopter taşır. Bu deniz asteğmenlerinin okul gemisi olan Jeanne-d’Arc’ın yerini alacaktır. Son yıllarda S.S.C.B., deniz gücünü takviye amacıyle, aynı zamanda denizaltı savunmasına da sahip iki helikopter gemisi yaptı. (Moskova ve Leningrad.)   

HERMAFRODİT BRİG Brigantinin eski adı, sübye ve kabasortalı yelkenli tekne. // Pruva direği kabasorta, pupa direği gradin yelkeni olan gemi. Bk.BRİGANTİN.

HİDROFOİL [haydrofoyl] i. (ing. k.). Gövdesinin altında, kollar veya payandalarla tutturulmuş enine kızaklar bulunan motorlu tekne.

Düşük hızlarda hidrofoil gövdesinin yüzme kabiliyetiyle su üzerinde durur; hız arttığı zaman kızaklar veya kanatlar (ing. foils) uçak kanatları vazifesi görür ve tekne yavaş yavaş yükselerek tamamen su yüzeyine çıkar. Kanatlar suyun içinde kalır ve suyunyüzeyinde kayacak yerde, hem alttan hem üstten suyun etkisiyle uçak kanatları gibi etki eder. Bu sistem 60 ile 100 nat hız sağlar.

HOOKER Balıkçı, istiridye teknesi. // Bir çeşit yelkenli tipi. “Hawker”dan gelme.

HİZMET veya SERVİS TEKNESİ Çok küçük tonajlı hizmet teknesi(İşkampavya, şalopa).

HOUSEBOAT Ev olarak kullanılan gemi, köşklü tekne.

HOVERKRAFT i. (ing. to hover, dolanarak uçmak ve craft, deniz teknesi > hovercraft’tan). Hem karada hem denizde gidebilen, fakat daha çok denizcilikte kullanılan ingiliz yapısı hava yastıklı taşıt. Bk. AEROGLİSÖR. // Hava yatakları üzerinde seyreden tekne. Bk. HAVA YASTIKLI TEKNE.

Hoverkraft’ın gövdesi altında, çan şeklinde bir hava haznesi bulunur; bu haznenin halka şeklindeki yarığından hava üflenir ve çanın etrafında, gövdeyi su üstüne kaldırmak için yeterli basınç yaratan bir hava perdesi meydana gelir. 1959 yılında C.Cockerell tarafından inşa edilen deneme taşıt, SNR 1’den sonra, bir ingiliz inşaatçılar (Westlan, Wickers) şirketi tarafından, 38 yolcu taşıyabilen 10 ton ağırlığında SNR 6 ve SNR 4 (160 ton, 500 yolcu) gibi daha güçlü taşıtlar gerçekleştirildi.

HUMBER KEEL Düz bordalı, küt baş ve kıçlı, düz karinalı Humber ve Yorkshire sularında kullanılmış yelkenli tekne.

HÜCUM ÇIKARMA GEMİLERİ Hücum birlikleri ile malzemeye sahip, çıkarma harekatında kullanılan amfibi teknelerin tümü.  

HÜCUMBOT veya HÜCUMBOTU blş. i. (ar. hücum ve ing. –boat’tan hücum-bot). Bir çeşit küçük su üstü savaş gemisi. // Torpidobot’tan sonra ortaya çıkan, torpido atan, topu da olan küçük fakat çok süratli teknelerdir. //  Görevi hücum etmek ve ana silahları torpitolar olan küçük fakat çok hızlı savaş gemileri. Ayrıca keşif, karakol ve denizaltıları avlama görevlerini de yaparlar. // Yüksek süratleri ve manevra yetenekleri yanında, küçük yapıları, düşman tarafından tespitinde güçlük yaratır. Taşıdığı güdümlü mermiler ile çok uzak mesafelerden hedefini tahrip eder. Hücum maksadı dışında, mayın harbi ve baskın şeklinde hareket yapan gemilerdir. Genellikle 60-200-400 ton arasında inşa edilirler, süratleri makine sistemlerine göre 40-50 knot arasında değişir.

1915’te italyan ve ingiliz bahriyeleri 5-20 tonluk ve 30-35 mil hızında, içten patlamalı motorlarla donatılmış, top, torpido, mayın, su bombası ile silahlandırılmış ve denizaltılara karşı kullanılmak üzere hücumbotlar yaptılar. İtalya’da bunlara Motoscafi antisommergibili (MAS), İngiltere’de Coastal Motor Boat (CMB) denildi. Bazı MAS’lar, limanlardaki engelleri aşmak üzere çelik telden yapılmış ağları kesecek şekilde donatıldı. İki dünya savaşı arasında hücumbotlar denizaltı avcı botlarından çok üstün olan süratleriyle (15-18 mil yerine 40 mil) ve taşıdıkları torpido silahı ile ayrıldı; denizaltı avcı botlarında genellikle yalnız denizaltılara karşı gerekli silahlar (bomba, roket v.b.) vardı. İkinci Dünya savaşında hücumbotlar dar denizlerde, tam yol ile seyir etmelerini sağlayan kıyı yakınlarında (Orta Akdeniz, Pasifik) kullanıldılar.

İtalyanların MAS’larına ve Almanların Schnellbooten’lerine, İngilizlerin MTB ve amerikalıların PT’leri karşı çıktı. Birbirine benzeyen bütün bu tekneler, 50 tonluk ve 40-50 mil süratindeydi; 2-4 torpido taşırlardı. Bu hücumbotlardan başka, arama-kurtarma, mayın arama-tarama, karakol, sahil gözetleme, denizaltı avcı botlarına yakın tipte hücumbotlar da vardır. Savaşın sonunda Almanlar ve İtalyanlar küçük boyda (birkaç tonluk) ve baş tarafına patlayıcı madde yerleştirilmiş bir hücumbotu hizmete soktular (explosive boat). Hücumbotu kullanan kişi tam kıçta, havaya fırlayan bir koltuk üzerinde otururdu. Hücumbotu hedefine çarpmadan az önce, yüzücü bir şamandıra ile havaya fırlayan kaptan kurtulurdu. Seri halinde yapılabilen ve ucuza imal edilen hücumbotların yapımı devam etmektedir.

Bugün kullanılan hücumbotlar, 200-300 tonluk, iki, üç veya dört pervaneli, benzin motorlu, 30-45 mil süratinde gemilerdir. Radar, telsiz ve telsiz telefonla donatılır. Tahtadan, saçtan, alüminyumdan yapılır. Esas silahı torpidodur. Bu silahı geceleri düşman gemilerine karşı kullanılır. 2-7 Torpidosu, birkaç füzesi, su bombası vardır. Bazıları mayın dökücü olarak da kullanılır.

HÜCUM ÇIKARMA GEMİLERİ Amfibik bir harekatta, kıt’a araç, gereç ve malzemeleri çıkarma yapılacak kıyıya ya da açığında bulunan çıkarma araçlarına taşıyan gemiler.

HÜNKAR GEMİSİ Padişahlara mahsus, baştarda cinsinden gemi. (Diğer baştardalar gibi yirmi altı veya otuz altı oturaklı olurdu. Uzunluğu 210-216 kadem arasında değişirdi. Her bir küreği yedişer nefer çekerdi. Baş tarafında üç top, çıkmaları üzerinde de dört veya beş harf top bulunurdu. Diğer gemilerden ayırmak için direk, tekne ve kürekleri yeşile boyanırdı. Sancağı da yeşil olurdu. “Vardiya başı” geminin reisi idi.)

HÜNKAR KAYIĞI Padişahların gezme veya resmi ziyaretlerde bindikleri kayığa verilen ad. (Bu kayıkların som gümüş parmaklıkları ve yine gümüşten dört sütun üzerinde duran bir köşkü vardı. Köşkün döşemesi kırmızı saçaklı çuhadan olurdu. Kayıkta üç tane fener bulunurdu. Padişah köşkün içinde oturur, arka tarafta dümende ise bostancıbaşı dururdu.)

ICE BOAT Donmuş nehir ve göl üstünden geçmeye mahsus kızaklı yelkenli tekne.

IĞRIP KAYIĞI Beş çifte kürekli balıkçı kayığı.

INTERMEDIATE VESSEL Genellikle ana görevi yük taşımak olan ve çok az da yolcu alan şilep.

ISKUNA veya USKUNA i (ing. sconna’dan). Bk. BRİK-GULET.  

ISTAKOZCU Istakoz, pavurya v.b. deniz hayvanlarını yakalayan, avlayan tekne.

İKMAL GEMİSİ Donanmada diğer gemilerin gereksinmelerini sağlayan gemi.

İKMAL TANKERİ Gemilerin yakıt ikmalinde kullanılan tanker.

İNEBOLU KÜTÜĞÜ Karadeniz’de kereste taşımakta kullanılan bir mavna tipi.

İSLİM veya İSTİM MAKİNELİ YAT Buhar makinesiyle işleyen yat. (Büyük boyda bir yat tipi olan islim makineli yatların yerini bugün artık hemen hemen tamamıyle dizel motorlu yatlar aldı.en parlak dönemini XX. yy.ın başında geçirmiş olan islim makineli yatların arasında Savarona’nın adı da özellikle anılmağa değer.)

İSTİMBOT i. (ing. steam ve boat’tan). 1- Birinci sınıf Kraliyet donanma gemilerinde bulunan sür’atli, güverteli, makineli araç, istimbot. // Buharla işleyen filika büyüklüğünde küçük deniz teknesi., çatana: Rıhtımda yolcu ve eşyayı gemiye götürmek için iki büyük istimbot var; bizi birincisine bindirdiler (F. R. Atay). 2- Çeşitli amaçlarla kullanılan, makineli ve süratli küçük teknelerdir. Avcıbotu.

İŞKAMPAVİYA veya İŞKAMPAVYA i. (ital. scampavia’dan). Yaklaşık olarak 12 metre boyunda, kutrani kaplamalı, insan taşımasında kullanılan deniz taşıt aracı. Eskiden yelken ve kürekle yürütülen bu tekneler bugün makine ile yürütülmektedir. 15 kadem boyunda, başında topu olan, yelkenli ve kürekli tekne. 19. asır ortasından sonra kullanılmamıştır. //  Eskiden iki direkli küçük yelkenli tekneye denilirdi. Sonraları kraliyet donanmasında kullanılan yelkenli, kürekli ya da makineli, 36 kadem boyunda, kutrani kaplamalı tekneye denilmektedir. // Kutrani kaplama olarak yapılan; makine, kürek ya da yelkenle yürütülen yarım güverteli tekne. Hizmet teknesi. // Üstü açık vasıta motoru. // Gemilerde nakil işlerinde kullanılan büyük motorlardır. // Yedi çifte kürekten daha fazla kürekle, motor veya yelkenle seyreden, filikadan büyük tekne. Büyük harp gemilerinde personel taşımada ve gerektiğinde demir atmada kullanılır. //  Güverteli veya güvertesiz, kürekli ve yelkenli, boyu uzun, yüksekliği az filika; koyda ve kıyılarda her türlü havada seyir edebilir: Otuz adet kayık ve firkate ve işkampaviyalar var idi ki (Evliya Çelebi). // Savaş gemilerinde personel ve yük taşımakta kullanılan en büyük filika. (Yedi çifte veya daha fazla kürekli, yelkenli, motorlu çeşitleri vardır.) // Gemilerde nakil işlerinde kullanılan büyük motorlu tekne.

İşkampaviya harp gemilerinin en büyük teknesidir. Çipolu bir çapayı bir yerden başka bir yere götürülür. (Buna tonoz demiri taşımak denir). Ağır yükler taşıyabilir, çok sayıda asker nakledebilir.

İTİCİ Birbirine sıkıca bağlanan madeni tekneleri (barça) itmeğe yarayan arkadan motorlu gemi.

Hazırlayan: Serdar Başaran   

Serdar Başaran'a teşekkürlerimizle

Denizce

09.01.2007