Kitap Köşesi     

 
  Fotograflar: Ferda Büyükbaykal

   ISBN 975-403-243-2

   TÜBİTAK Popüler Bilim Kitapları, Ankara 2001

   Atatürk Bulvarı N:221
   Kavaklıdere, 06100     Ankara

   Tel    : 0312 - 427 3321
   Faks  : 0312 - 427 1336

   e-mail: kitap@tubitak.gov.tr

   www.kitap.tubitak.gov.tr

   Gökçe Ofset - Ankara

Doğanın bakmasını bilenler için iyi bir öğretmen olduğuna ilişkin yaygın söylemi benimseyerek ifade edersek Derin Mavi Atlas, gezegenimizdeki çılgın çeşitliliği sergileyen ve böyle bir çeşitliliğin olanaklı olduğunu "öğreten" bir rehber kitap. Bu alçakgönüllü kapsamla yetinmeyecek ve suya dalıp gördüğü her canlıyı adlandırmak, sınıflandırmak isteyecek heyecanlı okur için küçük bir not:

Kitap ne yazık ki su geçiriyor!

ÖNSÖZ

Bir canlı çevresindeki dünyayı ancak duyu organları aracılığıyla algılayabilir. Bir başka deyişle herhangi bir canlının dünyası algılayabildiği oranda geniş ve büyüktür. Çevrenize bir bakın, bulunduğunuz ortamdaki havayı koklayın ve sesleri dinleyin. Duyduğunuz bütün sesler, bütün gördükleriniz ve aldığınız bütün kokular birer sinyal olarak beyninize anında ulaşır ve siz bütün bu sinyalleri o zamana kadar yaşadığınız deneyimlerle daha doğrusu belleğinizdeki bilgilerle karşılaştırarak bulunduğunuz yeri tanır ya da o yere yabancı kalırsınız. Ne kadar çok yere ve algıya yabancıysanız, o kadar küçük bir dünyanız var demektir. Bu kitapla ilgili hayallerimizin başlangıcında bu düşünce yatıyordu. Sualtı birçok insan için bambaşka bir dünya, yabancı olmayanlar içinse bir kaçıştır. Alışık olduğumuz tüm kuralların geçerliliğini yitirdiği, görmeye alışık olmadığımız bir sürü farklı canlıyı içinde barındıran bir dünya. Belirli bir derinlikten sonra tanıdık renkleri göremezsiniz, tüpünüzdeki havayı koklayamazsınız ve belli belirsiz sesler duyarsınız. Ama o karmaşa içinde düşündüğünüz tek şey bu karmaşadan kurtulmak değil, aksine dayanabildiğiniz kadar öylece kalıp algılayabildiğiniz kadarıyla bu çevre hakkında bilgi toplamaktır.
 

Denizlerimizin Öyküleri

Üç tarafı denizlerle çevrili Anadolu'nun dört farklı denize kıyısı vardır. Bu denizlerin gelişim öyküleri de birbirinden farklıdır. Bu öykülerin Anadolu halkına kazandırdığıysa tüm dünyayı kıskandıracak kadar büyük bir doğal zenginliktir. Bu zenginlik Türkiye'deki deniz yaşam alanlarının farklı tiplerde olmasına dayanır. Denizlerimizde az tuzlu ve çok tuzlu suları tercih eden canlıların yaşayabileceği yaşam alanları olduğu gibi soğuk ya da sıcak suları tercih eden canlıların yaşayabileceği yaşam alanları da vardır.

65 milyon yıl öncesine kadar sular altında olan Anadolu'nun büyük bir kısmı zamanla su üstüne çıkarak çevresindeki sulara zenginlik katmıştır. Anadolu'nun bu hareketi sonucunda Akdeniz çok tuzlu ve sıcak, Karadeniz ise az tuzlu ve soğuk olmuştur. Tropik denizlere benzer özellikler gösteren Akdeniz'de çoğunlukla sıcağı ve tuzu seven canlılar bulunurken, güneyle bağlantısı olmayan Karadeniz'de soğuk ve az tuzlu ortamlarda yaşayabilen canlılar görülür. İşte bu iki farklı deniz arasında kalan Türkiye'nin kıyıları tek hücreli hayvanlardan en gelişmiş memelilere kadar çok zengin bir canlı dünyasını barındırır. 

Dünyadaki hızlı nüfus artışı ve sanayileşme doğal yaşam açısından birçok sorunu da beraberinde getirmiştir. Bazı ülkeler bilimsel politikalar uygulayarak doğal çevreyle ilgili, ileriye dönük planlar yapmıştır. Diğer ülkelerse ancak bulundukları çevreye büyük zararlar verdikten sonra ekosistemin korunması gerektiğini algılayabilmiştir. Bugün tüm dünyada doğal çevreyi korumakla yaşadığımız ortamı korumak aynı anlama gelir. Bunu gerçekleştirmek için de yaşadığımız ortamların yanı sıra yararlandığımız diğer ortamları da içinde bulunan canlılarla birlikte korumamız gerekir. Denizleri korumak sadece içindeki canlıları korumak anlamına gelmez, aynı zamanda insanlığın da korunması anlamını taşır. Çünkü bu canlıların yaşayamadığı yerde bir süre sonra insanoğlu da yaşayamaz hale gelecektir.

Balıklar Su İçer mi?

Dünya'da yalnız olmadığımızı herkes biliyor. Herkesin tam olarak bilmediğiyse Dünya'yı paylaştığımız canlıların yaşamları. Dünyada ve Türkiye'de doğabilimcilerin araştırdığı ve sonuçlarını bilgi olarak insanlığa sunduğu başlıca konu da zaten budur: Çevremizde gördüğümüz diğer canlılar niye bulundukları yerdeler?

Derin Mavi Atlas

Derin Mavi Atlas'ta 1994'ten bu yana Türkiye denizlerinde Ferda Büyükbaykal tarafından çekilmiş fotoğraflar kullanıldı. Kitabın fotoğrafları seçilirken canlının özelliklerinin belirgin olması ön planda tutuldu. Derin Mavi Atlas'ta verilen türlerin teşhisi fotoğraflarından tespit edilen özelliklerine ve fotoğraflarla ilgili diğer bilgilere, örneğin nerede ve ne zaman çekildiklerine dair bilgilere dayanılarak yapıldı. Dolayısıyla bazı canlılar tür olarak değil, daha genel sınıflandırmalar içinde verildi. Bunun yanı sıra canlılar evrimsel gelişme sıralamasına göre basit yapılılardan gelişmiş yapılılara doğru dizildi. Tüm dünyada geçerli olan Latince bilimsel adlarının yanında Türkçe, İngilizce ve Almanca adları da verildi. Birden fazla Türkçe adı olan canlılar için en yaygın olan Türkçe ad seçildi. Türkçe adı olmayan türler içinse içinde oldukları daha büyük grupların adı kullanıldı. Canlıların yaşamlarıyla ilgili genel bilgilere, kaynaklardan elde ettiğimiz bilgiler dışında kişisel gözlemlerimizi de ekledik. Canlılarla ilgili bilgileri dört ana başlık altında verdik.

Renk:

Canlıların görülen renkleri ışığın şiddetine göre değiştiği için renk hakkında verilen bilgiler genellikle yanıltıcı olur. Bu kitaptaki renklerle ilgili bilgiler, kaynaklarda geçen renklerle ilgili bilgilerin ve canlıların fotoğraflarındaki ya da sualtındaki görüntülerindeki renklerin bir özetidir.

Yaşam Alanı:

Fotoğrafını çekmek ya da yalnızca görmek istediğiniz bir canlıya ulaşmak için o canlının yaşadığı yeri bilmeniz gerekir. Canlının yaşadığı yaşam alanı tipini bilmeniz ona kolayca ulaşmanızı sağlayacaktır.

Tanımsal Özellikleri:

Canlıların tanınmalarını ve diğer benzer türlerden ayırt edilmelerini sağlayan bazı özelliklerini kitapta bu başlık altında verdik.

Beslenme Özellikleri:

Çoğu kişi canlıların beslenme özelliklerini merak eder. Ayrıca beslenme özelliği canlının davranışları hakkında bazı ipuçları sağlar. Bu nedenle beslenme özelliklerini tanımsal özelliklerden ayrı ele aldık. Canlıların sınıflandırılmasıyla ilgili çalışmalar yapan Linnaeus'un geliştirdiği sisteme göre verilen bilimsel adlar iki sözcükten oluşur. Bu nedenle onun oluşturduğu adlandırma sistemine "ikili adlandırma" denir. Sadece türlere ve onun altındaki gruplarda yer alan canlılara bu şekilde ad verilir. Örneğin Mürenin bilimsel adı Muraena Helena şeklinde yazılır. Muraena Helena dendiğinde bu bilimsel adı bilen herkes bahsedilen canlının Müren olduğunu anlayabilir. Adı oluşturan ilk sözcük müren türünün içinde bulunduğu cinsi gösterir. İkinci sözcükse canlıyı tanımlayan araştırıcının verdiği addır, ikili adlandırma sisteminin, bu kuralın dışında başka kuralları da vardır. Örneğin, yeni bir tür olarak tanımlanan bir canlının bilimsel adını türü bulan kişi verir. Bilimsel yayınlarda canlının tür adının yanına, adı koyan araştırıcının soyadı yazılır. Soyadının yanına da eğer biliniyorsa canlıya bilimsel adının verildiği tarih yazılır. Bazı türlerin yanında bu adlar ve tarihler parantez içine alınmıştır. Bunun nedeni o türle ilgili çalışmalar sonucunda türle ilgili bulguların değişmesidir. O türün tanımı ya da bulunduğu sistematik yer değişse bile, türü bilim dünyasına tanıtan bilim adamının adı değiştirilmez, ama parantez içine alınır.
 

Derin Mavi Atlas'ın aslında birçok amacı var. Her şeyden önce sualtı yaşamına yönelik görsel bir kılavuz. Daha çok sualtıyla ilgilenenler için, derinliklerde gördükleri canlıların yaşamlarıyla ilgili ipuçları içeriyor. Zorlu bir ekip çalışmasının ürünü olan Derin Mavi Atlas'ın önemli bir boşluğu dolduracak bir kaynak kitap olmasını diliyoruz. Sualtı dünyası ile ilgili bizimle paylaşmak istedikleriniz için adresimiz  derinmaviatlas@yahoo.com