Oyuncak... Masum gözlerde çakan pırıltının, katıksız samimiyetle yayılan engin gülümsemenin anahtarı. Kâh ahşaptan kâh bezden, samandan, deriden... İlla renkli, illa hareketli... Hünerli ellerin, imkanlar dahilinde, sevgiyle, özenle ürettiği neşeli nesneler. Kimi zamana direnemeyip yok olup giden, kimi özveriyle yaşatılan el emeği oyuncaklar... İşte bunlardan biri; kayıplara karıştı denirken, kalan son örnekleri müzede saklanırken, kendi gitti adı kaldı yadigar diye düşünülürken özveriyle hayata döndürüldü. Evet, Eyüp Oyuncakları'ndan söz ediyoruz; ilk kez ne zaman yapıldığı bilinmeyen, bugün Eyüp'teki Oyuncakçılar Çarşısı’na ismini verecek kadar gelişmiş olan Eyüp Oyuncakçılığından...

2005 yılının Kasım ayında basında oldukça geniş yer tutan etkinliklerden biri Darphane-i Amire'de gerçekleştirilen Eyüp Oyuncakçılığı sergisiydi. Aynı yılın Şubat ayında Avrupa Birliği ve Türkiye İş Kurumu ortaklığında "Yeni Fırsatlar Programı" çerçevesinde, Fener-Balat semtlerinde yaşayan ev kadınlarına Eyüp Oyuncakçılığı’nın öğretilerek iş sahibi yapılması ve Tarih Vakfı’nın Eyüp Oyuncakçılığı’nın yeniden hayata geçirilmesi amaçları birleştirilerek "Eyüp Oyuncakçılığı Projesi" hayata geçirildi. Balat-Fener Kültür ve Güzelleştirme Derneği, Fener-Balat Semtleri Rehabilitasyon Programı ve Eyüp Belediyesi'nin katkılarıyla gerçekleşen projede, 57 katılımcı kadın Eyüp Oyuncakları konusunda eğitim alarak üretime geçti. Sergide hünerli kadınlarımızın ellerinden çıkma, teften davula, beşikten aynalı arabaya onlarca çeşit oyuncak sergilendi. Peki Eyüp Oyuncakları'nın özelliği nedir? Hangi malzemelerden üretilir? Bu soruların yanıtları, aynı zamanda bu projenin danışmanı olan Marmara Üniversitesi İlköğretim Bölümü Öğretim Görevlisi Yrd. Doç. Dr. Tosun Yalçınkaya'nın 'Eyüp Oyuncakçılığı Eğitim Kitabı'nda özetle veriliyor.

Zerrin Sunaçoğlu, eğitmen olmak üzere yetiştirilmiş 6 kişiden biri. Eyüp Oyuncakları onun gibi 57 kadının hayatını değiştirmiş

Eyüpten Anadolu'ya

"Eyüp tarihsel dokusu yanında anne babaların hatta dedelerimizin oyun çağlarını geçirdikleri oyuncaklarını edindikleri bir hayal kentidir" diyor Yalçınkaya 'Eyüp Sultan Oyuncakları' başlıklı yazısında.

Eyüp'te oyuncak yapımının kesin olarak ne zaman başladığı bilinmese de, oyuncakçı olarak belgelerde geçen ilk isim, II. Mahmud zamanında İstanbul'a Nizam-ı Cedid askeri olarak gelen Dökmeci Hasan Ağa. 17. yüzyılda bölgeyi ziyaret eden Evliya Çelebi Seyahatname'de Eyüp oyuncakçılarının 100 dükkanda 105 nefer olarak çalıştıklarından bahseder. İstanbul esnafı sayılan Eyüp oyuncakçılarının Mimarbaşı'na bağlı olduklarını söyler. IV. Murat döneminde Bağdat Seferi nedeniyle düzenlenen Esnaf Alayı'nda oyuncakçıların arabalar üzerine kurulmuş dükkanlarda oyuncaklarını sergileyip taklitler yaparak geçtiklerini belirtir.

Zamanında, İskele Meydanı’ndan Eyüp Sultan Türbesi'ne çıkan yol üzerinde oyuncakçı dükkanları yer alırmış. Dükkanların arka kısımları atölye olarak kullanılırmış. Bugün Oyuncakçı Çıkmazı adıyla anılan sokakta genellikle oyuncak yapanların oturduğu da kaynaklardan anlaşılıyor. Anadolu'nun birçok yöresine oyuncak Eyüp'ten dağılırmış. Öyle ki, oyuncak deyince akıllara ilk olarak Eyüp gelirmiş.

Eyüp Oyuncaklarına Dair...

Sultan II. Mahmut bir gün özel hizmetlisi Sait Efendi ile Cuma namazını kılmak ve türbeyi ziyaret etmek için Eyüp’e gider. Tam oyuncakçı dükkanlarının önünden geçerken küçük bir çocuğun kulakları tırmalarcasına ağladığını görerek sebebini sorar. Çocuğun oyuncak istediği fakat annesinin almadığını söylerler. Bunun üzerine II. Mahmut, cami civarındaki oyuncakçıların kapatılmasını emreder. Bir süre sonra tekrar Eyüp'e gelen padişah, oyuncakçı dükkanlarının faaliyette olduklarını görünce Sait Efendiye dönerek: "Ben size bu dükkanları cami civarından kaldırmanızı söylemedim mi?" der. Bunun üzerine Sait Efendi sultanın yanına gelerek: "Devletlim herhalde biz emrinizi yanlış anlamışız. Ama sözlerinizi bugünkü gibi hatırlıyorum. Siz oyuncakçı dükkanlarını değil, mezarcıları kaldırınız buyurmuştunuz". Padişah biraz şaşkın biraz kızgın: "Ben mezarcıların kaldırılmasını mı emretmişim?" der. 'Evet Padişahım siz herhalde oyuncakçıların kaldırılmasını istemezsiniz. Zira onlar bu dünyaya gelenleri, mezarcılar ise öbür dünyaya gidenleri beklerler"

Atık Malzemelerden Oyuncağa

Oyuncak üretiminin kendisine mesken olarak Eyüp'ü seçmesi tesadüf değil. Eyüp Oyuncakları civar semtlerden gelen atık malzemelerden üretiliyordu. Tahtakale'nin tahta artıkları ve sobacıların artık tenekeleri, Sütlüce Mezbahası’ndan atılan deri ve bağırsak fazlası, Kağıthane ile Alibeyköy derelerinin biriktirdiği kil ile Eyüp Oyuncakları’nın temel malzemeleri elde edilmiş oluyordu. Bu üçgenin ortasında kalan Eyüp, özellikle sünnet merasiminin bir parçası olarak gelen potansiyel çocuk müşterilerini de bularak bir oyuncak sektörü merkezi olmuştu. Eyüp oyuncakçılarının kullandığı ana malzemeler tahta ve toprak, yan malzemeler ise deri, kağıt, teneke, çivi ve boncuktu. Bezeme olarak toprak boya ile sarı yaldız, çocuklara hitap edecek dikkat çekici renkler; kırmızı, mavi, yeşil, beyaz kullanılıyordu. Stilize, fazla karmaşık olmayan, yumuşak dalgalı şeritler, benek bezemeler, ışınsal ve basit çizgilerle yüzeylerin hareketlenmesi sağlanmıştı. Günah sayıldığı için insan biçiminde oyuncaklar yapılmamış, biçim ve çeşitlerde de yüzyıllarca değişiklik olmamıştı. Eyüp oyuncakları Eyüp'teki dükkanlardan başka İstanbul'un diğer semtlerindeki aktar dükkanlarında satılır, Anadolu'ya dağıtılırdı. Oyuncakların bir satış yolu da seyyar oyuncakçılardı. 19. yüzyılın başlarında 25-30 kadar oyuncakçı dükkanı varken yüzyılın sonlarında Eyüp oyuncakları, piyasaya giren fabrika yapımı oyuncaklarla rekabet edemedi.

Teflerden Şakşaklara...

Eyüp'te üretilen oyuncaklar çeşitlilik olarak oldukça geniş bir yelpazeyi kapsıyor. 20. yüzyılın başlarına kadar üretimi sürdürülen oyuncaklardan tespit edilebilenlerden bazıları şunlar:

- Üstüne ayna parçaları yapıştırılmış renkli küçük testiler, sürahiler, bardaklar.

- Teneke zilleri olan bir karış çapında tefler.

- Bir karış çapında davullar

- Eski mecidiye büyüklüğünde (yaklaşık 2 cm kadar) tekerlekleri olan arabalar

- Minik darbukalar

- Saplı davullar

- Pek küçük olarak yapılmış beşik ve salıncaklar

- Kırbaç ya da kaytan sarılarak döndürülen topaçlar

- Kursak düdükler

- Havanlar

- Şakşaklar

- Minik tereyağı yayıkları

- Kırmızı tüylü koyun ve kuzular

Yeniden Doğuş

"Eyüp Oyuncakçılığı Projesi" kapsamında önce 6 katılımcı eğitmen olarak yetiştirildi. Bir aylık bu eğitimin ardından Ağustos ayında başlayan ve iki ay süren eğitim ile 50'den fazla ev hanımı geleneksel oyuncaklardan bazılarını yeniden üretti. Toplam 13 çeşit oyuncak, orijinal örneklerine göre şekillendirilip renklendirildi. Kaynana zırıltısı, dönme dolap, şeytan minaresi, çift çınçınlı araba, tek çınçınlı araba, saplı davul, el arabası, beşik, üstü açık araba, üstü kapalı araba, cambaz, tel dolap, sandalye, saltanat kayığı hanımların ellerinde yeniden hayat bulan Eyüp Oyuncaklarıydı.

Daha önce de çeşitli el sanatları kursuna katılan Zerrin Sunaçoğlu Eyüp Belediyesi'nden projeyle ilgili bilgi aldıktan sonra Tosun Yalçınkaya'nın liderliğindeki eğitmen kursuna dahil olmuş.

"Eski Eyüp Oyuncakları İstanbul Şehir Müzesi'nde sergileniyor. Biz bu eski örnekleri inceledik. Hocamız oyuncakların kalıplarını çıkartıyordu. Biz de onları plakalara uygulayıp kesiyor, montajını yapıyorduk. Hatalarımızı birlikte düzeltiyorduk. Eğitmen olmak üzere altı kişi bu şekilde çalıştık. Daha sonra da kursiyerlerle birlikte hem kendi eğitimimiz devam etti, hem de yeni katılan arkadaşlara bilgilerimizi aktardık."

Düzenlenen kursa sadece Eyüp'ten değil İstanbul'un çeşitli semtlerinden hanımlar katılmış. Güzel Sanatlar mezunu Olcay Onar kendisine ilk kez teklif geldiğinde bunun bir meslek değil bir hobi olabileceğini düşünmüş ve pek üstünde durmamış. Hobi olarak yapmaya karar verip atölyeye adımını attıktan sonra ise bu oluşum içinde yapabileceği çok şey olduğunu görmüş. "Daha önce çalışmış, meslek yaşamı olmuş, özellikle serbest meslekte çalışmış insanların desteği ve katkısı olmazsa bu mesleğin ilerleyemeyeceğini gördüm. Bu işi yapmak için bir atölye, malzeme ve para gerekiyor. Bunları nasıl olgunlaştırırız diye düşünmeye başladık. Ben de o noktada bu işi meslek edinebilirim diye düşündüm." Eyüp Oyuncakları'nın yeniden üretime geçmesi özellikle orta yaşlı İstanbulluları sevindirmiş. Eğitmen Asuman Ustaoğlu, sergiye ilginin çok iyi olduğunu söylüyor ve ekliyor: "Orta yaşlı insanlar sergiyi izlemeye geldiklerinde çok duygulanıyorlar. Projeyi kooperatifleşerek devam ettirmek, kalıcılığını sağlamak istiyoruz. Kooperatifimizi kurup isteyenlere de eğitim vermek istiyoruz" diyor.

Kooperatifleşme Çabası

Projenin bundan sonraki adımı kooperatifleşme. Projede görev alan ve oyuncakları üreten hanımlar işlerine sonuna kadar sahip çıkmakta kararlılar. Zerrin Sunaçoğlu, "Kooperatifleştiğimiz zaman Tarih Vakfı bize atölyeyi devir edecek. Bu şekilde çalışmalar sadece bu sergiyle kalmayarak hayata dönmüş olacak. Bu sergiden önce bu kooperatifleşme konusunun üzerinde epey çalıştık. Sergiden sonra da çalışmalara devam edeceğiz" diyor.

Olcay Onar da kooperatifleşmeyle ilgili olarak şunları söylüyor: "Kooperatifin kurulması için dışardan bir sponsor arayışı içerisine girdik. Oldukça küçük bir miktar. İlk etapta bize 6-7 milyar gibi bir nakit gerekiyor. Onun için araştırma yapıyoruz. Görüşmelerin dönüşünü bekliyoruz şu anda". Eyüp Belediyesi'nin projeye katkısı büyük. Hanımlar şu ana kadar eğitim ve atölye çalışmalarını Eyüp Sultan Mehterhânesi'nin bir bölümünde gerçekleştirdiler. Belediyenin bir sonraki aşamada yeni bir atölye yeri tahsis etmesini bekliyor hanımlar. Olcay Onar, tahsis edilecek yerin atölye çalışması için uygun bir yer olması gerektiğini vurguluyor. "Kooperatif için ayrı, atölye için ayrı bir yer gerekiyor bize. Eyüp Belediyesi'nden isteğimiz de bu doğrultuda. Atölye için verilecek yerin havalandırma koşulu iyi olmalı, iki bölümden oluşmalı. Kooperatif için ise merkezi olması dışında çok büyük bir beklentimiz yok. Biz ısrarla Oyuncakçılar Çarşısı'nda yer almak istiyoruz ama henüz sözünü alamadık" diyor Onar. Eyüp Belediyesi'nin bu özverili çalışmaya gönül vermiş hanımlara desteğini esirgemeyeceğinden kuşkumuz yok.

Yazı : Seyra Faralyalı        
Foto : Mustafa Nurdoğdu

Kaynakça: SeaLife   Aralık 2005