Hülya Örs    

Planlama çalışmalarına 1974 yılında başlanan, en başından itibaren planlama-programlama-finansman-uygulama süreçleri, tek bir proje bütünü olarak ele alınan, 1/25.000 ölçekli Çevre Düzeni planı ve yapılabilirlik etüdleri 1976 yılında tamamlanan ve  Dünya Bankası ile 09.07.1976 tarihinde imzalanan 25 milyon Amerikan doları tutarındaki kredi anlaşması sonucunda uygulaması hızla başlatılan “Güney Antalya Turizm Gelişim Projesi”, Türkiye’nin en önemli bütünleşik turizm gelişim projesi olma  özelliğini halen sürdürmektedir.

Bu rapor, “Güney Antalya Turizm Gelişim Projesi” projelendirme ve uygulamasının, arazi mülkiyetini büyük ölçüde elinde tutan ve doğru zamanda, önemli mali kaynakları bu projeye aktaran kamu yönetiminin, projede ilk hedeflenen yüksek nitelikli çevre ve turizm gelişimine ulaşamaması, bu doğrultuda eylem planı (Action planning) uygulamasının bu hedefi sağlayamaması açısından ibretle incelenmesi gereken bir kıyı planlaması örneğini oluşturması nedeniyle incelenmesinin yararlı olacağı düşünülerek hazırlanmıştır.

 1.  Güney Antalya Turizm Gelişim Projesinin Yeri

 “Güney Antalya Turizm Gelişim Projesi”nin sınırları, 1976 yılında onaylanan 1/25.000 ölçekli Çevre Düzeni Planında, Antalya Limanından Gelidonya Burnuna kadar uzanan 80 Kilometre uzunluğundaki kıyı bandı olarak tanımlanmıştı. Projenin  mekansal alanı tümüyle Olimpos-Beydağları Milli Parkı sınırları içinde kalmaktaydı. Ancak bugün turizm gelişmesine konu olan alan  Milli Park sınırları dışına çıkarılmış bulunmaktadır.

 2.  Güney Antalya Turizm Gelişim Projesi

2.1 Proje Alanının Özellikleri

Güney Antalya Turizm Gelişim Proje Alanı, Antalya Körfezinin Kuzey-Güney yönünde uzanan Batı kıyılarında yer almaktadır. 1970’ lerin başında bu alan, kıyıya çok yaklaşan Beydağları’nın görkemli görünüşü, denize kadar inen çam ormanı örtüsü ve orman içinde yer alan küçük köyler ve yerel halkın başlıca geçim kaynağını oluşturan portakal bahçeleri ile sebze seraları, irili ufaklı koyları, plajları, en az 9 ay yüzme ve diğer su sporlarına elverişli iklimi, barındırdığı tarihi sit alanları ve dünya literatürüne geçmiş efsanelere konu oluşu, Antalya İl Merkezine yakınlığı, yapım halindeki yeni karayolu, yörenin altyapı eksikliklerine karşın işletmeye açılmış olan Kemer Tatil Köyü ile, turizm çekiciliklerinin son derece yoğun bir biçimde bir araya geldiği ancak önemli alt yapı eksiklikleri bulunan ve alt yapı maliyetinin topografik koşullar nedeniyle oldukça yüksek olduğu bir coğrafyada yer almaktaydı. Bu coğrafyada, 1970 nüfus sayımına göre, Kemer köyünde yaklaşık 2000 kişi olmak üzere, toplam 4700 sabit nüfus barınmaktaydı.

Ağırlıkla tarımla uğraşan yerleşik nüfus, turunçgiller, seracılık ve küçük çaplı hayvancılık yapmaktaydı. Ürünlerin, yetersiz altyapı nedeniyle pazarlanamama ve dolayısıyla iyi fiyat bulamama sıkıntısı vardı.

Büyük bir kısmı “Orman” statüsünde olan proje alanı içinde  yapılanmaya elverişli, düz ve seyrek ağaçlıklı kesimler göreli olarak sınırlıydı. Öte yandan yöreden kadastro geçmemiş olduğu için arazi mülkiyeti açıklık kazanmamıştı, 2000-3000 m² lik tapularla hektarlık arazi spekülasyonu yapılabiliyor, ormandan açılmış olduğu belirgin olan tarım arazileri üzerinde, mülkiyet iddia edenlerle kamu yönetimi arasında anlaşmazlık sürüyor, sahipsiz ve kullanım biçimi tanımlanmamış kumsallardan kaçak kum alımı yapılıyor, onaylı arazi planlarının ve kadastronun bulunmaması nedeniyle kaçak yapılaşma önemli boyutlara ulaşma eğiliminde bulunuyordu.

Yapımı sürmekte olan ve Antalya’yı kıyıdan batıdaki ilçelerine bağlamayı hedefleyen karayolunun dışında altyapı yoktu. İçme kullanma suyu kuyulardan karşılanıyor, atık sular sızdırmalı çukurlar yoluyla yeraltına dönüyor, çöpler rast gele gömülüyor ya da atılıyor, elektrik birkaç yerel jeneratörle sınırlı bir biçimde sağlanıp kullanılabiliyor, sağlık gereksinimleri için Antalya’ya gidilmesi gerekiyor, olanakları sınırlı köy ilkokulları ile eğitim hizmeti verilmeye çalışılıyor, mülki yönetim, Kemer Bucak Müdürlüğü ve köy muhtarlıklarınca, güvenlik ise Kemer Jandarma Karakolu tarafından sağlanıyordu.

Turistik konaklama, o sırada yeni yapılmış olan 700 yataklı Valtur Tatil Köyü (İtalyan-Türk ortaklığı), 1970’ lerin ortasında Kemer Köyü kıyısında hizmete açılan 70 yataklı Olimpos Motel ve çok az sayıda aile pansiyonu ile temsil ediliyordu. Bunların yanı sıra Kemer bucak merkezinin sınırları içinde ve Beldibi-Göynük kıyı şeridinde 300 dolayında yazlık konut yapılmıştı ki bunların önemli bir kısmı mülkiyet, imar durumu ve kıyı ile ilişkileri açısından kaçak statüdeydi.

2.2 Projenin Amacı

Yerli ve yabancı turistlere 25 bin yataklık bir kapasite sunmak üzere planlanan Güney Antalya Turizm Gelişim Projesi kapsamında, iki plan revizyonu sonucu 1995 yılında 62 bin, 2000 yılında 65 bin yataklık bir kapasiteye ulaşılmış ve toplam kapasitenin yüzde 80 oranında dış turizme hizmet etmesi ve döviz girdileriyle ödemeler dengesine katkıda bulunması amaçlanmıştır. Projenin başarılı bir şekilde uygulanması için kamu otoritesi tarafından her türlü önlem alınmıştır. Bunların en önemlileri aşağıda sıralanmaktadır :

- Yüksek standartlı alt yapı, Dünya Bankası kredisini de içeren, kamu kaynakları kullanılarak gerçekleştirilmiştir.

- Özel sektöre, üst yapı tesislerini gerçekleştirmek üzere, önemli özendirmeler uygulanmıştır. Bunların başlıcaları aşağıda sıralanmaktadır:

• 49 yıl erimli, uygun kira bedelli kamu arazisi tahsisi
  (çoğunlukla orman);

• Genel piyasa koşullarına göre çok daha uygun yatırım ve işletme kredileri;

• 1980’li yıllarda, önce yüzde 70, daha sonra yüzde 40 oranında hibe nitelikli “Kaynak Kullanımını Destekleme Primi”;

• Yatırım indirimi (kümülatif yıllık kâr, toplam yatırım tutarına erişinceye kadar ya da 5 yıl süreyle gelir/kurumlar vergisi bağışıklığı);

• Sigorta primleri indirimi;

• Yapı malzemesi, araç-gereç, mefruşat için gümrüksüz ithal olanağı;

• Yerli donanım alımında KDV iadesi.

- Doğal ve tarihsel çevreyi koruyucu önlemler devlet tarafından alınmıştır.

- Kemer destek kentinde gerekli olan sağlık merkezi, otelcilik eğitim merkezi ve uygulama oteli, turizm danışma bürosu, belediye binası, kamu personeli lojmanları gibi tüm sosyal donatılar devlet tarafından gerçekleştirilmiştir.

2.3 Projeden Beklenen Fayda

2.3.1 Sosyo-ekonomik Fayda

Projenin kredi talebiyle Dünya Bankasına sunulduğu şekliyle, 25.000 turizm belgeli yatak içerdiği aşamada hedefler;

- Dünya Bankası kredilendirmesi ile ek finans,

- 20 bin kişiye yeni iş olanakları,

- 200 bin kişilik, günübirlik kullanım olanakları,

- Dış turizm kaynaklı, 3 milyon geceleme ve 450 milyon dolar

 gelir, olarak belirlenmişti.

Ancak, daha sonra sürekli arttırılan kapasite ile bu hedefler, doğal, tarihi ve sosyal çevreye olumsuz etkiler pahasına da olsa,  fazlasıyla aşılmıştır.

2.3.2 Yatırımcıya Sağlanan Fayda

Yukarıda 2.3 bölümünde sıralanan özendirmelerin yanı sıra;

- Eğitilmiş iş gücü;

- Diğer işletme girdilerini uygun fiyatlarla, güvenli ve sürekli bir biçimde, kolaylıkla sağlayabilme olanağı,

- İyi korunmuş, bakımlı ve sağlıklı bir çevre;

- Proje içeriğinde doğrudan yer almamakla birlikte, Antalya hava alanının ve proje alanını havaalanına bağlayan kara yolu sisteminin geliştirilmesi ile uluslararası kitle turizmi koşullarına uygun erişilebilirlik;

- Dünya Bankası’nın  devrede olmasından da destek bulan, duyulma/tanınma.

2.3.3 Bölge İnsanına Sağlanan Fayda

- Yüksek kaliteli alt yapı ve hizmetler (yol, su, elektrik, haberleşme, katı atık toplama ve imha, kanalizasyon ve kullanılmış su arıtma, yat limanı),

- Merkezi hükümet katkısı ile, kentleşmiş yörelere yakın düzeyde örgütlenmiş yerel yönetimler,

- Sağlık hizmetleri,

- Tarımsal üretimi arttırmak üzere sulama sistemleri,

- Yörede oluşacak turizm aktivitesine bölge insanının katılımı.

 3. Projenin Parasal Boyutu

Güney Antalya Turizm Gelişim Projesi kapsamında yapılacak konaklama tesislerinin yanı sıra yöre insanının gereksinmelerini karşılamak üzere yapılan alt yapı ve temel teknik altyapı hizmetlerini karşılamak üzere tahsis edilen  Dünya Bankası kredisinin kurumlara dağılımı aşağıdaki gibidir:

a. Turizm Bankası tarafından sağlanan hizmetlerin (İçme-kullanma suyu, kullanılmış su toplama ve arıtma, katı atık toplama ve imha, orman yangınına karşı korunma sistemleri gibi teknik altyapının  geliştirilmesi, Phaselis antik kentinde, ziyaretçi kabul ve yönlendirme merkezi ve müze binası, Kemer Yat Limanı, Kemer Sağlık Binası, Kemer Otelcilik Eğitim Merkezi ve Uygulama Oteli, Kemer merkezinde nitelikli turizm işgücü için sosyal konut tarzı lojmanlar, Kemer’de Proje Alanı Yönetim Merkezi) yapımı için: 10.270.000 Amerikan doları,

b. Karayolları Genel Müdürlüğü’nün hizmetleri için: 2.220.000 Amerikan doları,

c. Kepez A.Ş tarafından yapılan elektrik işleri için: 3.860.000 Amerikan doları,

d. PTT İdaresinin sağladığı hizmetler için: 2.080.000 Amerikan doları,

e. Başlangıç ödenekleri, bilinmeyen giderler toplamı: 4.570.000 Amerikan doları olmak üzere toplam 23 milyon Amerikan doları tutarında kredi  kullanılmıştır.

T.C. Hükümeti, yatırım programlarında da yer verilen proje kapsamındaki alt yapıların toplam finansmanını üstlenmiştir. Yapım gerçekleştikçe, “Proje Müdürlüğü” tarafından onaylanan hakedişlere göre, finansmanın Dünya Bankası kredisi ile karşılanacak yüzdesine denk gelen tutar, ilgili uygulayıcı kuruluşa ya da onun ihaleyi yaptığı yükleniciye doğrudan ödenmiştir. Yalnızca elektrik işleriyle yükümlü olan Kepez A.Ş., imtiyaz sözleşmesi uyarınca, kredi dışındaki iç finansmanı kendisi karşılamıştır.

Dünya Bankası kredisi kullanılarak gerçekleştirilen yatırımlar, uygulayıcıları ve ilgili kredi miktarları da belirtilerek izleyen 1 nolu tabloda gösterilmiştir. Projenin içerdiği  diğer yatırımlar ve operasyonlara  “Projenin Uygulanması” bölümünde değinilmiştir.

Tablo 1- Güney Antalya Turizm Gelişim Projesinin Dünya Bankası Kredisine Konu Bileşenleri, Uygulayıcıları, Kredi Payları

 4 Projenin Örgütlenmesi ve Uygulanması

4.1  1969-1974 Dönemi  (Dünya Bankası Devreye Girmeden önce)

1969 da yayımlanan 6/12209 sayılı “Turizm Gelişmesi Esaslarına İlişkin Bakanlar Kurulu Kararı” ile Çanakkale-Balıkesir İl sınırının denize saplandığı nokta ile Antalya-İçel İl Sınırının denize saplandığı nokta arasındaki karasularının bitişiğindeki 3 km derinliğinde kıyı şeridi “Turizm Gelişme Bölgesi” ilan edilmişti. Aynı Kararname hükümleri uyarınca DPT Müsteşarlığı bünyesinde, Müsteşar Yardımcısı yetkilerine sahip bir Proje Müdürü yönetiminde bir Proje  Müdürlüğü kurulmuş, bu Müdürlükçe yapılan bir ihale sonucunda bu bölgenin turizm gelişme perspektifleri kabaca belirlenmiş ve bunların gerçekleştirilmesi için bir örgütlenme modeli de önerilmişti. Bu bağlamda Beldibi ile Tekirova‘yı ve aradaki yöreyi kapsayan Batı (ya da Güney)  Antalya Turizm Gelişme Alanı ile, bugün Belek Turizm Merkezi olarak bilinen Doğu Antalya Turizm Gelişme Alanı’na öncelik verilmiş, DPT Müsteşarlığı tarafından bu alanlarda bir kısım orman arazisi için yatırımcı adaylarına koşullu tahsis vaadinde bulunulmuştu. Danimarka kökenli bir mimari büronun yaptığı çalışmada Güney Antalya proje alanı için 70.000 yataklık bir kapasite öneriliyordu. Oysa, DPT Müsteşarlığı koordinatörlüğünde hazırlanan, daha önceki yıllara ait kalkınma programları, önceliği Kuşadası’nın güneyindeki Davutlar-Güzelçamlı-Dilek yöresi ile, Turizm Bakanlığınca 1969 yılında gerçekleştirilen uluslararası bir mimari ve şehircilik yarışması sonucu planlaması yapılan Side yöresine vermekte, bu öncelikler Turizm Bakanlığınca da desteklenmekteydi. Öte yandan büyük kesimi devlet ormanı niteliğinde olan proje alanı, Milli Parklar Genel Müdürlüğünce Beydağları-Olimpos sahil Milli Parkı olarak ilan edilmiş ve ABD’li uzmanların da katılımıyla bir “Uzun Erimli Gelişme Planı”na bağlanmıştı. Bu planın öngördüğü toplam yatak kapasitesi ise 3000 dolayındaydı.

1972 başında yürürlüğe konulan diğer bir Bakanlar Kurulu Kararı ile, DPT Müsteşarlığı’nın uygulama yapan bir kuruluş olmaması gerektiği gerekçesiyle, 6/12209 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile belirlenen DPT Müsteşarlığı görev ve yetkilerinin Turizm Bakanlığı’na devri hükme bağlandı.

Turizm Bakanlığı bu sırada Muğla ve Kapadokya bölgelerinin turizm gelişme planlarını gerçekleştirmek üzere iki planlama ekibi oluşturmuştu. DPT Merkez Proje Müdürlüğündeki teknik elemanlar ve danışmanlar da bu ekiplerin içine alındı. Bunun yanı sıra, farklı Devlet kuruluşlarının benimsedikleri, birbirleriyle çelişen gelişme önceliklerini ve arazi kullanma kararlarını bağdaştırıp uygulama esaslarını belirlemeye yönelik araştırma ve çabalara da girişildi.

Bu dönemde ülkenin genelinde siyasal amaçlı çekişmeler tırmanıyor ve giderek sokağa yayılıp silahlı eylemlere dönüşüyor, siyasal iktidar sık sık el değiştiriyordu. Dolayısıyla, teknik kadroların geliştirdiği plan ve proje kararlarında siyasal otoritenin sürekli ve eksiksiz desteğini ve Bakanlıklar arası uzlaşmayı sağlamak olanağı bulunamıyordu. İşte böyle bir ortamda, Türk Hükümeti’nce geliştirilecek yöresel turizm gelişme projelerinin, Dünya Bankası tarafından uygun koşullu kredilerle desteklenilebileceğini belirten bir Dünya Bankası önerisini değerlendiren Turizm Bakanlığı ile Dünya Bankası ilgilileri arasında görüşmeler başladı.

4.2  1974-1976 Dönemi  (Dünya Bankasının Devreye Girişi)

Karşılıklı görüşmelerin sonucunda Güney Antalya, Dünya Bankası kredisine konu olacak proje yöresi olarak seçildi. Projenin sahibi ve koordinatörü olan Turizm Bakanlığı ile proje alanının tümünü kapsayan Milli Park ve büyük bir kısmında yaygın orman statüsü nedeniyle, Milli Parklar Genel Müdürlüğü, çevre düzeni ve nazım imar ve imar uygulama planlarını onama yetkisi nedeniyle, İmar ve İskan Bakanlığı arasında, ortak planlama ve uygulama çalışmalarına ilişkin bir protokol imzalandı.

Dünya Bankasına kredi ile ilgili başvuruda bulunulabilmek için bir teknik ve mali fizibilite çalışması yapılması gerekiyordu. Turizm Bakanlığı bu amaçla derhal Bakanlık bünyesinde çalışan ancak yürütülmekte olan Muğla ve Kapadokya planlama çalışmaları ile ilgili ekiplerde yer almayan, mimar, kent plancısı,  ekonomist ve mühendislerin yarı-zamanlı çalışacakları çekirdek bir kadro kurdu. Kamu kurumlarının bağımlı olduğu yasal hükümler bağlamında gereksinme duyulan nitelikli elemanları işe alarak bu kadroyu, kısa sürede, olması gerektiği biçimde genişletme olanağı yoktu. Bu sorun T.C. Turizm Bankası A.Ş.nin kuruluş yasasındaki “Karşılığı bütçesine konmak koşuluyla, Bankaya turizmle konusunda plan, proje ve uygulama işleri yaptırılabilir” hükmüne bağlı olarak aşıldı. Turizm Bakanlığı bütçesine konan ödeneklerden, iki kuruluş arasında imzalanan protokoller uyarınca, Turizm Bankasına ödeme yapılarak, sözleşmeli eleman istihdam edildi ve Bakanlıktaki proje grubuna dahil edildi. Bu arada Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı ile bir teknik yardım anlaşması imzalanarak dört uluslararası uzman, bir İngilizce-Türkçe çevirmen sekreter sağlandı. Yeterli büyüklükte bir büro mekanı kiralandı ve donatıldı. Bakanlıktaki bir Genel Müdür Yardımcısına doğrudan bağlı olarak çalışan, sayı ve nitelik açısından oldukça yeterli olan bu ekip 6 ay içinde Dünya Bankasının beklediği çalışmayı ve kredi başvurusunu gerçekleştirildi.

Çalışma kapsamı, Proje’nin tanımını, ekonomik ve mali fizibilitesini, uygulanması için gerçekleştirilecek örgütlenmeyi, üst yapı yatırımlarına uygulanacak özendirmeleri, 1/25 000 ölçekli Çevre Düzeni Planı’nın yanı sıra  Kemer, Çamyuva ve Tekirova yerleşmelerinin Nazım İmar Planı taslaklarını ve proje bileşeni durumundaki alt yapıların (Bkz. Tablo 1) ön teknik tasarımlarını içeriyordu. Çalışmanın zamanında yapılabilirliği bizzat Bakanlık üst yönetimince şüphe ile karşılanmakla birlikte yine de görevli ekibe gerekli destek ve hareket serbestliği verildi. Dünya Bankası tarafından belli bir süre incelenen ve Türk  Hükümeti temsilcilerinin  Washington’a davet edilmesiyle sonuçlanan süreçte, Turizm ve  Maliye Bakanlıkları ile T.C. Turizm Bankası görevlilerinden oluşan dört kişilik Türk heyeti ile Dünya Bankası yetkilileri arasında gerçekleştirilen görüşmeler sonucunda, Dünya Bankası ile 09.07.1976 da 1310-Tu sayılı 25 milyon ABD doları tutarındaki kredi ile ilgili anlaşma, Washington Mali Müşavirliğimizce imzalandı. Anlaşma, kredinin yürürlük koşulu olarak, en önemlileri aşağıda sıralanan, bir dizi hüküm içeriyordu:

- Belli nitelik ve deneyime sahip, gerekli yetki ile donatılmış bir Proje Müdürünün atanması ve kendisine gerekli personel, iş yeri, büro eşya ve makinesi, araç, gereç olanakları verilmesi;

- 1/25 000 ölçekli Güney Antalya Çevre Düzeni Planı’nın onanması;

- Turizm tesis alanlarında mülkiyet bütünlüğünü sağlamak için gerekli kamulaştırmalar için ilgili taşınmazların sahiplerine tebligatların yapılmış olması;

- Proje alanındaki kaçak yapıların yıkılması/yıkım kararlarının elde edilmesi;

- İç finansman için gerekli ödeneklerin bütçede yer alması.

4.3   1976 - 1978 Dönemi (Kredi Anlaşmasının İmzalanması ile Kredinin Yürürlüğe Girişi Arasındaki Süreç)

Bu dönem, özellikle kredi yürürlük koşullarının yerine getirilmesinin takıldığı engelleri ve nasıl aşıldıklarını anlamak bakımından ve benzeri projelerde benzeri sorunlarla karşılaşılması olasılığı nedeniyle  önemlidir.

Yatırım Programlarında, turizm sektörüne proje ile ilgili yatırımlar için ödenek konması, projeyi ve krediyi onaylamış bulunan Maliye Bakanlığının ve Projenin önceki sahibi DPT Müsteşarlığının desteğiyle kolaylıkla sağlanmış, hatta önemli, öncelikli projeler arasına alınan projeye, gerek kadrolu çalışanlarının ücretleri gerekse diğer açılardan, gerçekleşme süreci boyunca özel destek sağlamıştır. Proje Müdürü ve diğer birkaç gerekli kadro ise, Bütçe Kanunu çerçevesinde sağlanmıştır.

Proje Müdürünün atanması, birinci derecede ve önemli, öncelikli proje statüsüne bağlı özel tazminatlı bir kadro olması nedeniyle, isteklilerin çokluğundan bir süre gecikmiş, sonunda Dünya Bankasının da telkinleriyle, daha önceki aşamalarda projenin yönetimini ve eşgüdümünü üstlenmiş olan kişi bu göreve atanmış, Bütçe Kanunu ile tahsis edilen kadrolar ve daha önceki formülle, T.C. Turizm Bankası yoluyla istihdam edilen sözleşmeli personel ile “Antalya Bölge Turizm Proje Müdürlüğü” oluşturulmuş, büro binası, eşya, araç, gereç gereksinimleri de tamamlanarak 1978  yazı ortalarında Antalya’da fiilen göreve başlamıştır.

Bir yandan Turizm Bakanlığı bünyesinde bir müsteşar yardımcılığı makamına, diğer yandan Antalya Valisine doğrudan bağlı olarak çalışan söz konusu Proje Müdürlüğü, proje bileşenleri için bütçeye konan ödenekleri, uygulayıcı kuruluşlara, protokoller bağlamında, dağıtmak, uygulamayı izlemek, yüklenici hak edişlerini inceleyerek onaylamak, Türk mali denetleme mercilerine ve Dünya Bankası denetçilerine karşı sorumlu olarak projenin hesaplarını tutmak, maliyet tahminlerini güncelleştirerek yıllık bütçe önerilerini hazırlamak, projenin her yönü ile eşgüdüm ve çevirim yönetimi işlerini üstlendi.

1/25 000 ölçekli Plan, Turizm Bakanlığınca İmar ve İskan Bakanlığı ve Milli Parklar Genel Müdürlüğüne sürekli danışılarak ve olumlu görüşleri alınarak hazırlanmış ve onay için resmen İmar ve İskan Bakanlığına sevk edilmiş ancak anılan Bakanlığın ara ve alt kadroları, çeşitli yorumlara yol açacak biçimde, onayı geciktirmiş, bu engel Turizm ve İmar Bakanlarının bizzat devreye girişi ve birbirleriyle doğrudan görüşmeleri ile aşılabilmiştir.

En çapraşık ve zor aşılan koşullar ise kaçak yapılarla mücadele ve kamulaştırmalardır. Partilerine oy, kendilerine prestij kaybına yol açacağı endişesi ile dönemin Bakanları ve Valiler bu iki konunun üstüne gitmeye çekinmişler, yürürlük koşullarını yerine getirmek için Dünya Bankasınca tanınan süre birkaç kez uzatılmış, nihayet 1978 yılı başlarında, 40 adet taşınmazın kamulaştırılması için Turizm Bakanının onayı alınmış, Valilikçe kıymet takdirinin yapılması ve yasaya uygun biçimde tebligatların taşınmaz maliklerinin eline geçmesi sağlanmıştır. Hak sahiplerini topraksız bırakmamaya özen gösterilen Proje alanındaki kamulaştırmalarda, kamulaştırılan arazilerin bir kısmı, 20 yılı aşkın süredir kullanılmakta olduğu gerekçesiyle yalancı tanıklıklara bağlı zilliyetlik ya da uydurma yabani zeytinlik ihya iddiaları ile gasp edilmiş kamu arazileri idi. Devlet mülkiyetindeki arazileri geri alabilmek için yine Devlet tarafından ödeme yapılmıştır. Her durumda arazilerinin bir kısmı kamulaştırılan toprak sahipleri, ellerinde kalan arazilerinin yöredeki gelişmeye bağlı değer artışı nedeniyle son derece kârlı çıkmış oldular.

Turizmle yakından uzaktan ilintili tüm Bakanlıkların müsteşarlarından oluşan “Turizm Koordinasyon Kurulu” Turizm Bakanlığı tarafından, Güney Antalya ile ilgili özel bir gündemle toplanarak, burada çarpıcı slaydları ile, büyük bir kısmı kıyıya tecavüzlü, kaçak yapı sorunu ve bunun üstüne gitmenin hem proje için hem de genelde, o günlerde gündemde olan “Kıyının korunması ve kamu yararına açık tutulması” ilkesi açısından, ne denli önemli olduğu anlatılmış, tartışılmış, bunların üstüne hızla ve kararlılıkla gidilmesi için oy birliği ile karar alınmıştır. Böylece Dünya Bankası Kredisi, 1978 yılı baharında yürürlüğe girmiş, kısmi bir yıkım ise ancak 1979 sonbaharında gerçekleştirilebilmiştir. Daha sonraki yıllarda, yörenin kadastrosu da tamamlanıp ileri sürülen mülkiyet haklarının asılsızlığı yasal açıdan kesinleşince, kabul edilebilir bir çözüme ulaşılmıştır.

4.4  1978 - 1980’li yılların ilk yarısını kapsayan Uygulama Dönemi

1978 yılında kamulaştırmaları tamamlanan Kemer, Çamyuva ve Tekirova yerleşmelerinin nazım imar planları ve imar uygulama planları hazırlanarak yürürlüğe konulmuştur. Kemer’de imar parselasyonu, İmar Kanununun 18. Maddesi (Hamur Maddesi) ilk kez belediye sınırları dışında uygulanarak, gerçekleştirildi. Aynı yıl ve izleyen yılda projenin, birkaç istisna dışında tüm bileşenleri ihale edilerek yapımına başlandı. Turizm Bakanlığınca özenle düzenlenmiş bir kamp alanı gerçekleştirilerek hizmete açıldı, iki tatil köyünün temeli atıldı, bu temel atma törenine Dünya Bankası’nın o zamanki Başkanı olan Mc Namara da katıldı. (1980 yılı başında Hükümet ve Devletin kesinlikle turizm üst yapı yatırımlarına girmemesi yönünde politika değişikliği nedeniyle bu tatil köylerinin yapımı özel yatırımcılara bırakılmıştı.) Ancak bir tek kampingin açılışı bile, verdikleri desteğe karşın projenin gerçekleşeceğine inanamayan bir çok kamu yöneticisini bu doğrultuda ikna etmesi nedeniyle çok önemliydi.

Yangına, patlayıcı ile balık avına karşı daha etkin mücadele için  hızlı deniz aracı ve yangın helikopterleri alınması (Orman Bakanlığı), Kemerde bir toptancı hali kurularak gıda üretim, depolama, dağıtım sisteminin yeniden düzenlenmesi (Turizm Bakanlığı+yerel halk) gibi bazı proje bileşenleri, ilgili kuruluşun iç sorunları ya da Türkiye’nin ve yörenin gerçekleri nedeniyle hiçbir zaman gerçekleşemedi. Kimi bileşenlerin gerçekleşmesi çeşitli nedenlerle öngörülen zamanlamaya göre büyük gecikmelere uğradı. Kredi kapsamında olmayan yan dere ıslahı ve taşkın kontrol çalışmaları, Turizm Bakanlığının isteği ve Bütçede turizm sektörüne kaynak  tahsisi ile  DSİ tarafından  gerçekleştirildi.

Başta Alanya olmak üzere, Antalya’nın diğer yörelerindeki turizm gelişmesine ve Güney Antalya Projesi kapsamındaki turizm gelişimine hizmet etmek üzere askeri hava alanının yanına yeni bir sivil hava alanı yapılması kararı alındı ve izleyen yıllarda gerçekleştirildi.

Ancak bu çok önemli gerçekleşmelere karşın, özel sektörden beklenen üst yapı yatırımları proje alanına bir türlü çekilemiyordu.

1983 yılından başlayarak  yürürlüğe konulan özendirmeler bu sorunu çözdü, proje alanında oteller ve tatil köyleri hızla gerçekleşmeye başladı. Talep giderek öylesine artı ki, üst üste yapılan plan değişiklikleri ile yapılanma katsayıları artırıldı, turizm gelişme alanları ve köy yerleşik alanları genişletildi ve plan kapsamındaki toplam yatak kapasitesi 65 bine ulaştı. Artan yerleşik nüfus nedeniyle Antalya Merkez İlçesine bağlı Kemer Bucağı ilçe oldu. Yöre yerleşmeleri içinde yer alan turizm tesisleri ile birlikte kapasite bu gün 70 bin yatağın  üstüne çıktı.

Tamamlanan altyapıların işletilmesi için önce yörede belediye olmadığından, İl Özel İdaresinin ve Köy Tüzel Kişiliklerinin üye oldukları “Güney Antalya Turizm Altyapı Birliği (GATAB)” adı altında bir hizmet birliği kuruldu. Birliğin daha esnek hareket kabiliyetine kavuşturulması, yöredeki turistik tesis sahiplerinin/işletmecilerinin de hissedar oldukları “ALTAŞ” isimli şirketin kurulması ile sağlandı. Yöre yerleşmeleri belli bir nüfus eşiğine ulaşıp Belediye kurdukça GATAB bünyesindeki köy tüzel kişiliklerinin yerini aldılar. Bugün aynı düzen, gerek işletme gerek ek altyapı gerçekleştirmeleri için oldukça etkin bir biçimde sürdürülmektedir.

  5.    Sonuç/Yorum

Söz konusu proje gerçekleştirilirken, o döneme kadar herhangi bir entegre turizm projesi uygulama deneyimi bulunmayan Turizm Bakanlığı, daha önce denenmemiş bir örgütlenme modeli, kırsal alanda 18. madde uygulaması, Belediye olmayan bir yörede hizmet birliği, özel işletmeciler ile belediyeleri bir şirket bünyesinde bir araya getiren bir altyapı işletme şirketi gibi bir çok ilki uyguladı. Projenin gerçekleşmesi, kaydettiği gecikmelere, aksayan, eksik kalan yönlerine karşın Dünya Turizm Örgütü’nün 1991 yılında Rio de Janeiro’da yapılan kongresinde, dünyanın en başarılı 6 bütünleşik turizm gelişim projesinden biri olarak seçildi.

İlk hazırlanan 1/25 000 ölçekli Çevre Düzeni Planındaki çevreyi olabildiğince koruma yaklaşımının, yatırımın kârlılığı belli olunca bir kenara bırakılıp, öngörülen kapasitenin üçe katlanması ile doğal özelliklerini büyük ölçüde yitiren yöre, elit turizmine ve bunun yanı sıra barındırdığı flora, fauna ve kültür değerleriyle evrensel bilime seslenen bir mücevher olma şansını da tümüyle yitirdi. Sonuçta geriye Akdeniz’in çevresindeki çok sayıda ucuz aile/kitle turizmi servisi sunan  turistik yörelerden biri kalmasına rağmen, kalanı korumak için büyük çaba harcanması gerektiği düşünülmektedir.

Sağlanan olanaklara ve Projenin ilk belirlenen hedefleri bağlamında gerçekleşebilmesi için ilgili kuruluşların bünyesinde fedakarca ve inanarak çalışan bir çok kamu görevlisine karşın, kısa erimli kişisel çıkarlarını her şeyin önünde tutan vizyonsuz yatırımcıların ve politikacıların, menfaat ve/veya mevki uğruna bunlarla işbirliğini yeğleyen kimi bürokratların projeyi yozlaştırmasının önlenememiş olduğu düşünülmektedir.

Hülya Örs       

Ankara, Mart 2005