Doğaya Kanat Açan Hobi Kuş Gözlemi

Kuş gözlemi bireyi dinlendiren ve bilgi dağarcığını genişleten benzersiz bir etkinliktir. Kuş gözlemi, salt kuşları gözleyip onların yaşam ve davranış biçimleri hakkında daha çok bilgi sahibi olmayı kapsayabileceği gibi bu bilgileri düzenli kayıt altına almak, çizimlerini yapmak, fotoğraflarını çekmek, seslerini kaydetmek gibi farklı hobilere yönelmenizi sağlayabilir. Ülkemiz kuşların kitleler halinde gözlenmesi, yani kuş göçlerinin izlenmesi açısından Cebelitarık ile birlikte eski dünyanın en önemli noktasında yer almaktadır. Mevsimlere bağlı olarak binlerce kuş, özellikle İstanbul ve Çanakkale boğazlarını kullanarak göç eder. Göçü izlemek için dünyanın dört bir yanından kuş gözlemcileri Çamlıca ve Sarıyer sırtlarında buluşur. Ayrıca kuşlar kuzeydoğuda Arhavi-Borçka ve güneyde Hatay-Belen geçitlerini kullanarak Avrupa ve Asya’dan Afrika’ya yol alır. Sonbahar küçük orman kartalı, kara çaylak ve yaz atmacası gibi yırtıcı kuşların da göçe başladığı bir dönemdir.

Nereden ve Hangi Türlerden Başlayabilirsiniz?

Kuş gözlemine başlamak için en uygun noktalar öncelikle yaşadığımız yerlerin yakınında bulunan park ve bahçeler daha sonra orman ve koruluklar, deniz kıyıları, kayalıklar ve haliçler, göller, göletler ve akarsulardır. Kuş gözlemini bilinçli bir biçimde yapmaya başladığımızda etrafımızda serçe ve güvercinden çok fazla türün bulunduğunu keşfedebiliriz. Bu türlerden biri, herhangi bir yeşil alanda hatta apartmanınızın bahçesinde keşfedebileceğiniz  kızıl gerdandır.  Bir bankta oturup etrafa ekmek kırıntıları attığınızda güvercin ve serçelerin yanı sıra yanınıza gelebilecek bir başka kuş büyük olasılıkla kumrudur. Kumru ‘gu-guk-cuk’ biçiminde öter,  bu ötüşünden dolayı bazı yörelerde bu kuş “yusufçuk” olarak da isimlendirilmiştir. Kumrular genellikle çift olarak gezerken görülürler. ‘Kumrular gibi’ deyişi de kuşların bu özelliklerinden dolayı dilimize girmiştir.

Yine sık olarak gözleyebileceğiniz kent kuşları kargalardır. Bu ailenin de çeşitli bireyleri bulunur. Saksağan, leş kargası, küçük karga gibi. Daha büyükçe ve sık ağaç örtüsü bulunan bir alana gittiğinizde ise artık yeni kuşlarla tanışmaya hazırsınız demektir. Bu tür bir habitatta karşılaşacağınız kuşların başında ispinoz ve baştankaralar gelir. Baştankaralar ağaçların dalları arasında sık sık yer değiştirir, sürekli daldan dala atlarken kimi zaman baş aşağı dururlar.  Park alanında sizi karşılayacak veya uğurlayacak kuşların başında cak-cak-cak  şeklinde öterek  telaşla bir çalının dibinden diğerine uçan karatavuk gelir. 

Göl ve dere kenarı gibi habitatlarda sakarmekeler, ördekler ve balıkçıllarla karşılaşırsınız. Gri balıkçıl, Küçük akbalıkçıl, gece balıkçılı, alacabalıkçıl, Erguvani balıkçıl, Sığır balıkçılı gibi türleri dinlenirken veya avlanırken gözleyebilirsiniz. Göç mevsiminde bu tür sucul ekosistemlerde kıyı kuşlarından yeşilbacak, bataklık düdükçünü, yeşil düdükçün, orman ve dere düdükçünü görülebilir. Deniz kıyısına doğru yönelecek olursak ise, orada martıları göreceğiz, bu irili ufaklı martıların  değişik türleri olduğunu ve mevsimlere göre değişik tüylere büründüklerini unutmayın. Şamandıraların, dubaların, direklerin, ağaçların üzerine veya özellikle mendireklere bakarsanız askerler gibi dizilmiş karabatakların tüylerini kurutmakta olduğunu göreceksiniz. Şu uzakta boğazın üzerinde uçan kuşlar mı? Onlar yelkovanlardır.

Hangi Alanları Ziyaret Etmeli?

Kuş gözlemciliğinde kendinizi geliştirdiğinizde Türkiye’nin Önemli Kuş Alanları’nı (ÖKA) ziyaret etmek isteyeceksiniz. ÖKA’lar nesli dünya ölçeğinde tehlike altında bulunan kuş türlerini ve önemli sayıda kuş popülasyonlarını barındırır. Ülkemizde tanımlanmış 184 adet ÖKA var ve bunlar Türkiye’nin yüzölçümünün yüzde14’ünü kapsar. İngiltere’de bulunan RSPB adlı sivil toplum örgütünün İngiliz ÖKA’larının çoğunun tapulu sahibi olduğu anımsanırsa batı ülkelerinde kuş gözlemcilerinin ne denli örgütlü olduğu anlaşılır.

Marmara’da Meriç Deltası, Manyas ve Uluabat Gölleri; Orta ve Batı Karadeniz’de Kızılırmak Deltası,  Kelkit Vadisi, Kızılcahamam Ormanları; Doğu Karadeniz’de Doğu Karadeniz ve Karçal Dağları; Ege Bölgesi’nde Gediz Deltası, Büyük Menderes Deltası, Dilek Yarımadası, Maramara ve Bafa Gölleri; Akdeniz’de  Göksu, Syhan ve Ceyhan Deltaları; Amanos, Bolkar ve Beydağları; İç Anadolu Bölgesi’nde Tuz Gölü, Akşehir, Eber, Kulu ve Seyfe Gölleri, Sultansazlığı; Doğu Anadolu’da Munzur Dağları, Bulanık ve Malazgirt ovaları, Arın ve Erçek gölleri, Ardahan Ormanı; Günaydoğu Anadolu’da ise Karkamış, Güney Fırat Vadisi ve Birecik Bozkırları değişik türde kuşları gözlemleyebileceğimiz alanlardandır. Doğal yaşama beğeniyle bakmaktan öteye geçerek, görüp, farkında olmak isteyen herkesin kuş gözlemine başlaması yepyeni bir dünyaya adım atmakla eşdeğerdir. dünyaları kuş gözlemiyle keşfedin.

Gereken Araç ve Gereçler

Dürbün:  Kuş gözlemcisinin olmazsa olmaz aracı dürbündür. Uzun yürüyüşler yaparken, kayalık alanlarda tırmanırken veya  sulak alanlarda ilerlerken  hareket yeteneğinizi sınırlamayacak ve sizi yormayacak hafif ancak magnifikasyon (büyütme-yakınlaştırma) değeri yüksek ve fazla ağır olmayan bir dürbün seçmekte yarar vardır. Piyasada değişik özelliklere sahip dürbünlerin çokluğu seçim yapmanızı zorlaştırabilir. Doğru karar vermenize yardımcı olmak üzere dürbünleri niteleyen değerleri nasıl anlamak gerektiğini bir örnekle görelim: (10x42) değerinde bir dürbündeki ilk değer:10x, büyütme - yakınlaşma değeridir. 10x bir dürbünle çıplak gözle gördüğünüzü 10 kez yakınlaşmış biçimde görmek mümkündür. İkinci değer ise (42) dürbünün ön yüzündeki lensin çapını mm cinsinden ifade eder. Bu değerin büyümesi dürbünün ışık toplama yeteneğini artırır ve renk ayırımlarının daha kolay yapılmasına olanak verir. Her iki değer büyüdükçe gözlenen objedeki detay artar.

Saha Teleskobu: Kuş gözleminde ilerleyenler giderek daha fazla sayıda tür görmek için değişik kuş alanlarını ziyaret ederler. Kuşlara yaklaşılması nispeten zor olan  alanlarda daha güçlü araçlar olan teleskoplar kullanılır. Teleskoplarda  gözün yaslandığı kısıma oküler adı verilir ve bu aparat 40x ve 60x yakınlaştırmayı sağlar. Oküler seçerken 20-60x  aralığında ve zoomlama niteliği olanları tercih etmekte yarar vardır. Teleskop kullanmayı tercih edenlerin bunu oturtmak için rüzgardan etkilenmeyecek bir sehpa (üçayak) almaları da gerekmektedir.

Not Defteri: İyi bir gözlemci olmanın önkoşulu iyi not tutmaktır. Her gözlem için öncelikle yer vermeniz gereken bilgiler şunlardır: Gözlemin tarihi ve saati, bulunulan bölgenin adı varsa GPS koordinatları, yaşam alanının özellikleri, hava durumu (ısı, bulutlu/açık/yağmurlu, rüzgâr). Tanıdığınız türleri hemen sayarak, kaç adet gözlediğinizi yazmanız gerekir. Tanımlayamadığınız veya şüpheli bir tür gördüğünüzde yapılması gereken ilk şey hemen önemli özelliklerini yanınızda bulundurduğunuz deftere not etmektir. Daha sonra aldığınız bu arazi notlarından faydalanarak rehber kitabınızdan doğru türün hangisi olduğunu bulabilirsiniz.