Boğaziçi Yalıları        

 Koruma No: 128

Kaynak  : Orhan Erdenen "Boğaziçi Sahilhaneleri"

Koruma No: 128

Baltalimanı-Hisar Yolu No:52 (Ada 77/parsel 3).

Yüzölçümü: 2337.5 m². (kârgir).

Üslubu: Neo-klasik.

İnşası: XIX. yüzyıl ikinci yarısı başı (1853-1863).

Mimari: Karabet Amira Balyan (1800-1866) ve Sarkis Balyan (1835-1899)

İç taksimatı: Giriş katı; 22 oda, 8 sofa, 1 büyük orta hol, 13 servis odası.

İkinci kat; 11 salon, 7 sofa, 7 servis odası, 1 büyük aydınlık.

Plan Özellikleri:

Cadde ile deniz arasında batı/doğu uzunluğu 55; Emirgan/ Rumelihisarı (kuzey/güney) uzunluğu 42.5 metredir. Kayık barınağı -kısmen dolmuş olarak- güney yanında; mutfak bölümü güney/batı ucunda bulunmaktadır. Cadde duvarındaki çeşmeyi 1955 yılında baştabip Dr. Baha Oskay ihya etmiştir.

Sekizer mermer sütunlu, mermer kaideli, bahçe ve sandal girişleri neo-klasik üslubunu belirten başlıca simgelerdendir. Zemin katının üst kata çıkan üç merdiveni mevcut olup, birincisi hole çıkan ana merdiven, ikincisi ana merdiven sahanlığından havuza inen merdiven, üçüncüsü de tam devir yelpaze basamaklı servis merdivenidir. Sahilhanenin plan bakımından pek ilginç özelliklerinden biri, son zamanlarda üzeri kapatılarak, çevresine bir takım hizmet kabinleri yapılmış olan iç havuzdur. Buraya temelden deniz suyu alınmış ve üzeri -ikinci kat damında- piramit ferforje camekanla kapatılmıştır. İnşasından kalma bu ışık camekanı halen mevcuttur. Zamanında -bahçede rıhtım kenarında bulunan, açık yüzme havuzundan ayrı olarak- kapalı bir deniz hamamı şeklinde kullanıldığı anlaşılmaktadır. Bahçe yönündeki, ön sofa ve salonlarla yatak odalarını birleştiren uzun sofa, hanım efendi yatak odasındaki kufi ayetli (edebhane) çeşmesi; kenarları mor ve hareli mermerle, üzerleri kırksekiz kristal parçadan meydana gelmiş şömineleri, her bölümde ayrı desen gösteren ağır süslemeli tavanlar, kemerli sütunlar bilhassa kayda değer.

Bahçede bulunan Hünkâr Köşkü haraplığından; tepenin yamacında bulunan hamamı yol genişletilirken yıktırılmıştır. Kemik ve Mafsal Veremi Hastanesi yapılarak, bir çok tarihi eserler gibi yanlış kullanış içinde bulunan bu geniş yapı, Boğaziçi'nin bilhassa iç dekorasyonu bakımından üzerinde durulması gereken sahilsaraylarından birisidir.

Tarihçesi

Binanın aslı, Büyük Reşit Paşa tarafından inşa ettirilmiş, Reşit Paşa'nın oğlu Galip Paşa Sultan Abdülmecid'e damat olması itibariyle saray Fatma Sultan namına kaydedilip, o tarihten itibaren sultan sarayı olmuştur. Daha sonra Abdülmecid'in diğer kızı Mediha Sultan'a tahsis edilip son zamanlara kadar Sultan Sarayı ve Sultanın kocası olan Ferit Paşa zamanında sadrazam konağı ittihaz olundu. Sonra metruk bir halde kalarak hükümet tarafından Balıkçılık Enstitüsü yapıldı. Enstitünün lağvı üzerine yine boş kalmış, çoluk, çocuk girmişler; sonra binanın esas kısmı Sıhhat ve İçtimaî Muavenet Vekaletince Kemik Veremi Hastalarına mahsus hastane yapılmış, paşa dairesi kısmı da İstanbul Üniversitesi Hidrobiyoloji kısmının deniz mahlukatı için akvaryum ittihaz edilmiştir. Abdülmecid devrinde yapılan büyük binaların ekserisinde olduğu gibi, kompoze bir stilde ve iç kısımları tezyinatlı bir şekilde yapılmıştır. Mermer ve granit direklerle süslenmiş antreler ve salonlar saray inşaatı numunelerindendir.

Balıkçılık Enstitüsü zamanında binanın bir çok kısımları tahrip edilmiş, Kızılay binayı tamir ederken iç tezyinatının bir kısmını bozmuştur. Asfalt yolun yapılması münasebetiyle, karşısında bulunan teferruat daireleri, mutbaklar, haremağa odaları, hamam kısmı tamamen yakılmıştır. Dört dış kapısından ikisi kapatılarak, biri kübik hale getirilmiş, biri aslî durumunda kalmıştır.

Sonradan Nafıaca yapılan tamiratta restorasyon usulüne mümkün olduğu kadar riayet olunduğu ve bu işi deruhte eden mimarın vakıfane olarak, bakiye kalan aksamını kurtarması şayanı şükrandır. Elyevm ortadan kaldırılan rıhtım pik parmaklıkları ve mermerler ve hamam bakiyesi olan iki (kurneteyn*)den başka diğer mermer kısımları mevcut değildir. Isıtma tertibatı için kalorifer konulmuştur.

Yapı hakkında, Haluk Şehsuvaroğlu (8 Kasım 1947 tarihli) Akşam Gazetesinde şu malumatı vermektedir:."Baltalimanı eski Boğaziçi'nin meşhur mesirelerinden biri idi. Mevkiinin güzelliği buraya zamanla rağbeti arttırmış ve Baltalimanı kıyılarında bazı rical ve ulema sahilhaneleri inşa olunmuştu. Selim III. için de, burada küçük bir biniş kasrı yaptırılmıştı. XIX. asırda köyün en meşhur binası Mustafa Reşit Paşa'nın Yalısı idi. Reşit Paşa eski ahşap yalısı yanında kagir olarak haremli, selâmlıklı yeni bir saray da inşa ettirmiş, bu saray eski yalı ile beraber Reşit Paşa'dan oğlu Galip Paşa ile evlendirilen Fatma Sultan için hazine tarafından 250.000 altına satın alınmıştı. Reşit Paşa'da, Emirgan'daki, geniş divanhaneli, eski bir Türk yalısı olan yalısını yeni tamir ve ilavelerle güzelleştirdi ve oraya taşındı. Kırım harbi zamanına rastlayan Sultanın düğünü Baltalimanında yapılmıştı. Baltalimanı Sarayı somaki mermerden yapılmış ocakları, pek itinalı hazırlanmış parkeleri ve göz kamaştıran nakışlı tavanlarıyla devrinde Boğaziçi binalarının en güzellerinden biriydi.

Bahçenin ucunda sonradan selâmlık diye anılmaya başlayan binanın ismi de Hünkâr Dairesiydi. Fatma Sultan Baltalimanı sarayına yerleştikten sonra eski Reşit Paşa sahilhanesi de, paşa, bendeğan ve meşkhane olarak kullanılmıştı. Rumelihisarı tarafında bulunan bu bina yeni Baltalimanı sarayına uzun bir yolla bağlanmıştı. Fatma Sultan'ın pek sevmediği ilk zevci Galip Paşa bir gece sandal kazasıyla ölmüş; ikinci zevci Nuri Paşa da Yıldız Mahkemesi tarafından mahkum edilerek geri dönmemek üzere Taife sürülmüştü. Fatma Sultan biraderleri arasında en çok V. Murat'ı sevmiş, onun tahttan indirilmesine çok üzülmüştü, kardeşiyle gizlice mektuplaşırdı. Tahta çıkmasının da bütün kalbi ile temenni eden Sultan, II. Abdülhamit'in gazabını üstüne çekmiş ve ömrünün sonuna kadar hapis hayatı yaşamıştı. Fatma Sultan 1882'de öldüğü zaman sarayın bakımsızlıktan alt katında yosunlar bitmişti. O yıllarda Tarlabaşı Sarayında oturan II. Abdülhamit'in küçük hemşiresi Mediha Sultan ilk zevci Necip Paşa'yı kaybetmiş ve VI. Mehmet Vahdettin'in sadrazamı damat Ferit Paşa ile henüz evlenmişti. Padişah olan II. Abdülhamit’ten, büyük hemşiresi Fatma Sultan'ın sahilsarayında ikamet etmek istediğini söyledi ve Padişah tarafından da kabul edildi."

İstanbul Ansiklopedisi'nde Baltalimanı Sahilsarayı: "Köyün 19. asırda meşhur binası Mustafa Reşit Paşa'nın yalısıydı. Reşit Paşa eski ahşap yalısı yanında kagir olarak haremli, selâmlıklı yeni bir saray da inşa ettirmiş, saray eski yalı ile beraber Reşit Paşa'dan oğlu Galip Paşa'yla evlendirilen Fatma Sultan için hazine tarafından 250.000 altına satın alınmıştı. Sultanın Kırım Harbine rastlayan düğünü Baltalimanında yapılmış, çayıra kurulan büyük çadırlarda vükelâ, rical, ulema ağırlanmışlar, günlerce ziyafetler çekilmiş; çengiler, zuhuri kolları oynatılmış ve her türlü eğlenceler tertip olunmuştu. Harp dolayısıyla düğün emsaline nispetle pek parlak yapılamamış, buna rağmen Sultana hazinei hassaca tertip edilen gayet ağır çeyiz takımları Çırağan Sarayından Baltalimanı Sarayına kayıklarla gönderilmişti. Fatma Sultan Baltalimanı Sarayına yerleştikten sonra eski Reşit Paşa Sahilhanesi de Paşa, bendeğan dairesi ve meşkhane olarak kullanılmıştı. Fatma Sultan 1882 yılında henüz genç yaşında iken öldüğü vakit Baltalimanı sarayının alt katları, birçok daireleri rutubetten, bakımsızlıktan yosun tutmuş, ot bağlamış, kapılarının üzerinde yabani ağaçlar bitmiş bir halde bulunuyordu. O yıllarda Tarlabaşı Sarayında oturan İkinci Abdülhamit'in küçük hemşiresi Mediha Sultan da ilk zevci Necip Paşa'yı kaybetmiş ve Ferit paşa'yla da henüz evlenmişti. (Altıncı Mehmet Vahdettin'in Sadrazamı Damat Ferit Paşa). Mediha Sultan, büyük hemşiresi Fatma Sultan'dan kalan ve Sultan saraylarının en güzeli bulunan Baltalimanının kendisine verilmesini padişahtan bir mektupla rica etmişti. 1887'de, İkinci Abdülhamit sevgili hemşiresinin bu isteğine, mesut ve bahtiyar olması dileğiyle kabul mektubu göndermişti."

Baltalimanı Sahilsarayında yaşanmış diğer tarihi olaylardan biri Zeynep Kamil Hastanesini tesis eden Zeynep Hanım ve Yusuf Kamil Paşa; diğeri Damat Ferit Paşa ile ilgilidir. Mısır (Genel Valisi) Hidivi, politik vesaire sebeplerle, Mısırda Yusuf Kamil Paşa'dan Zeynep Hanım'ı ayırtmıştı. Yusuf Kamil Paşa'nın Reşit Paşa'ya müracaatı üzerine İstanbul'a davet edilerek, burada nikahları yenilenmiş ve Baltalimanı Sahilsarayında misafir edilmişlerdi.

Diğer hatıra şudur: Bilindiği gibi, Milli Mücadele aleyhinde gayretlerinin neticesiz kalması üzerine 18 Ekim 1920'de Sadrazamlıktan istifa mecburiyetinde kalarak bu yalısına çekilmişti. Bir ara Avrupaya gitti, Anadolu zaferi haberiyle İstanbul'a dönüp, iki ay sonra tamamıyla memleketi buradan terketti. Yalı(sahilsaray)ın, tarihi ve kıymetli eşyası, yağlıboya tabloları, Damat Ferit Paşa'nın meydana getirdiği çok zengin kütüphane 1925 senesi Ocak ayında müzayede ile satılmıştı."

(İstanbul Ansiklopedisi C.V, Sf. 2084)

Hastane Başhekimi Dr. Semih Erem'in 1976 yılında bize verdiği bazı bilgiler:

"Bahçede kaskatlı havuz vardı. Şimdi yoktur. Sahilsarayı, deniz sofası altından, peş usulü, yerden çıkan sıcak hava ile ısıtılıyormuş, şimdi bu tesisat deniz suyu doludur, çalışmamaktadır. Deniz/güney odasındaki (M) (S) kabartmaları altın yaldızlıdır. Duvarların birçokları renkli mermerdir. Salonlarda meşe kaplama mozaik parkeler var. Şimdi 6. koğuş olan sütunlu mermer salon müzik odası imiş. Üstte dinleme kafesleri var. Güneydeki kubbeli kagir kısım hazine dairesi idi. Sahilsarayında mermer ve döner merdivenler de var.

Sahilhanenin Sarıyer Tapu Sicil Muhafızlığındaki kaydı:

İlçesi: Sarıyer, mahallesi: Rumelihisarı.

Mevkii: Baltalimanı Caddesi.

Ada 77/parsel 3

Yüzölçümü: (arsası) 11159 metrekare.

Kadastro tesbit tarihi: 15.5.1957

Son maliki: Maliye Hazinesi. Mehmet Çavuşzade Feyzullah Efendi Vakfından, II. Abdülhamid uhtesine geçerek.

Mediha Sultan Sahilhanesi hakkında 28 Haziran 1993 günü Hastanede aldığımız ek bilgiler:

Bu sahilhanenin "Kemik Hastanesi" olarak açılışı 19 Haziran 1944 (Başhekim Operatör Dr. Raif Sirer)

1955'te "Baltalimanı Kemik Hastalıkları Deniz ve Güneşle Tedavi Enstitüsü".

1960'da da bugünkü adı olan "Kemik Hastalıkları Hastanesi" adını alıyor.

İlk açıldığında 4 operatör, 1 dahiliye uzmanı, 1 röntgen uzmanı, 1 diş doktoru, 1 eczacı görev alıyor. Bugün 11 ortopedi ve travmatoloji, 1 genel cerrahi, 1 dahiliye, 2 fizik tedavi, 1 nöroloji, 1 anestezi, 1 cilt hastalıkları uzmanı, 2 diş tabibi, 3 eczacı, 1 psikolog, 45 hemşire, 14 tıbbi teknisyen çalışmaktadır.

Eski sahilhanenin solundaki Selâmlık Bölümü İstanbul Üniversitesine veriliyor. Harem Bölümü (asıl bina) halen hastane, sağ tarafındaki arsası Oba Gazinosu'na kiraya verilmiştir. Hastanenin bugünkü başhekimi Dr. Nurettin Ozak'tır. (1994)

Mimari Biçimi

"Baltalimanı Sahilsarayı da denilen yapısı Mustafa Reşit Paşa zamanına aittir. Damad Ferit Paşa haremi Mediha Sultan Sarayı diye anılması sonradandır (1887). Planı aksiyal olmayan bir düzen içindedir, yalnız bahçeden girişte başlayan bir aks çizmekte ve arkasından büyük hol ile diğer mekanlara geçilmektedir. Zemin katı servis bölümüne ayrılmıştır.

Birinci kata, holün sağ yanındaki kolonad arkasından, üç kollu esas merdivenler ile çıkılmakta; bu katta salonlar ve yatak odaları yer almaktadır. Tabii en önemli olanı sultan yatak odasıdır; fazla dekore edilmiştir; zemin kattan buraya, ayrı bir antresi bulunan, özel bir merdivenle çıkılmaktadır. 1. kat ortasındaki, esas merdiven ve koridorlar için, ışık avlusu zemin katta deniz hamamı (yüzme havuzu)na dönüştürülmüş ve üstüne de cam kaplanmıştır. Genelde ampir taklitli mimari elemanları arabesk biçimlere de bürünmüştür, bundan karma ve melez (kozmopolit) bir tarz ile karşılaşılıyor. Bununla birlikte kemer üzengilerinin doğru oturmayışı, kolonların Entasis'siz oluşu, yol üzerindeki ağır konsollar... gözleri abartılı süsleme ve malzeme kaplamaları da mimari prensiplerin dışına çıkmış bulunmaktadır. Yapıcıları Balyan'lardan Garabet ve oğlu Sarkis kalfa sanılıyor. Pastis yapıtlarından anlaşılan bunların, Büyük baba Balyan gibi, Paris'te klasik bir eğitimden geçerek mimarlığa soyunduklarını sanmıyorum ?!"

Behçet Ünsal

Denizce