Gezelim Görelim  

  Gerçekliğin Simgesi San'a                                                              Murat Germen

Yemen’in başkenti San’a, günlük yaşam tarzını, kültürünü, mimarisini ve alışkanlıklarını en iyi koruyabilen otantik şehirlerden biri... 

Yemen, şimdiye kadar bulunduğum çok sayıda ülke arasında en kimlikli, en kendine has ve moderniteyi en dengeli bir şekilde ülke içine sokarak, kendine özgü kimliğini en iyi korumayı başarmış ülkelerden biri olarak zihnimde yer etti. Bu yazı ile birlikte göreceğiniz fotoğraflar da; evrensel kültür içindeki sağlam duruşuyla bana Küba’yı anımsatan Yemen’in gerçekliğini, özgünlüğünü ve samimiliğini belgeliyor...

Beş Ayrı İklim

Yemen hakkında coğrafi ve iklimsel bilgi vererek başlayacak olursak; ülke toprakları, Arap Yarımadası’nın güneybatısında, ekvator ve kuzey tropik bölgeleri arasında yer alıyor. Batıda Kızıldeniz ve güneyde Aden Körfezi’ne açılan Yemen, iki bin kilometrelik bir sahil şeridine sahip. 527.970 kilometrekarelik yüzölçümüyle Arap Yarımadası’nda Suudi Arabistan’dan sonraki en büyük ülke. Yemen’de bölgeden bölgeye arazi yapısı önemli değişiklikler gösteriyor. Tropikten ılımana kadar değişik iklim özelliklerine sahip birbirinden farklı beş bölgeden oluşuyor Yemen. Başkent San’a dahil, ülkenin dağlık iç bölgelerinde sıcaklık, yazın 30-35 dereceye kadar yükselirken, kışın özellikle geceleri yer yer sıfırın altına düşebiliyor.

Girişte de belirttiğim gibi Yemen, ‘otantik’ olarak kabul edilen ülkeler arasında günlük yaşantı tarzını, kültürünü, mimarisini ve alışkanlıklarını en çok koruyanlar arasında. Hatta belki de en çok koruyanı. Ülkenin dünya politikası açısından stratejik, coğrafi, jeolojik ve ekonomik olarak taşıdığı önemin, ancak 1990 yılında iki Yemen’in birleşmesinden sonra gözle görülür bir hale gelmesi, bu olgunun en belirgin nedeni olsa gerek. Özellikle başkent San’a’nın surlarla çevrilmiş eski kent dokusu içinde Batı uygarlığının izlerine çok sık rastlanmıyor. Burada gördüğünüz hemen her şey, gerçekten bu kültüre ait. Kente ayak bastığınızda iki yüz, üç yüz sene öncesinde yaşayan bir yere gelmiş gibi hissediyorsunuz kendinizi.

‘Mafraj’ Sefası

Başkent San’a, Yemen mimarisinin en gelişmiş örneklerini barındıran, UNESCO tarafından korunmaya alınmış bir şehir. Her ne kadar Yemen, dünyanın başka bir yerinde rastlanmayacak türden bir mimari mirasa sahip olsa da, Arap Yarımadası’nın diğer ülkelerinde olduğu gibi Osmanlı bu ülkede de izini bırakmış. Bu etkinin en belirgin örnekleri, özgün Yemen mimarisinde olmayan tahta cumbalar ve kafesler ki, bunlara ancak geç dönem binalarda rastlanıyor. Yemen’de Osmanlı varlığı, yakınlaştırıcı bir unsur olarak görülüyor. Ülkede, anne veya baba tarafından Türk asıllı çok sayıda Yemenli var.

Yemen’i dünya çapında kendine has yapan en önemli özelliklerden biri, kullanılan inşaat yöntemi. Birinci katlar genellikle kesme taş, geri kalan katlar kerpiç tuğlalar ile inşa ediliyor. Genelde altı-yedi katlı, hatta bazen rekor bir sayı olan dokuz kat yüksekliğinde kerpiç yapılara Yemen’de sık rastlıyorsunuz. Bu yükseklikteki binaların depreme dayanıklılığı, grup halinde inşa edilmelerinden kaynaklanıyor. Yapının en üst katı ise ‘mafraj’ olarak adlandırılan ve manzara eşliğinde keyif yapılan bir oda için ayrılıyor. Nargile, evin en prestijli mekânı olan mafrajın vazgeçilmez dekorlarından biri. Manzaraları genellikle etkileyici olan mafrajlarda iki tip pencere görülüyor.

Birincisi, ancak yere oturulduğunda görüntü sağlayan pencereler; ikincisi ise bu pencerelerin hemen üzerine yapılan ve içeriye renkli bir ışık hüzmesi bırakan renkli camdan pencereler. Mafrajda misafir olarak ağırlandığınızda, dalından kopartılmış yapraklar halinde ikram edilen bir bitki özellikle dikkat çekiyor. ‘Gat’ şeklinde telaffuz edilen bu bitki, ufak yapraklara sahip. Olduğu gibi ağza atılan, uzun süre çiğnenen ve genellikle erkekler tarafından tüketildiği gözlenen bu bitkinin rahatlatıcı bir özelliği var. Mafrajlarda gerçekleşen ‘gat’ meclislerinin sosyal ilişkiler için öneminin büyük olduğu söyleniyor. Her gün öğlen birde başlayan gat meclisleri genellikle akşam saat yediye kadar sürüyor ve sohbetlerde siyasi konular dahil her türlü husus konuşuluyor, ticari iş görüşmeleri yapılıyor. Yemenli erkeklerin üzerlerinden hiç eksik etmedikleri başka bir detay ‘cambiya’ adlı bir hançer. Erkeklik sembolü olarak takılan bu hançer ve kınından oluşan setin tehlikeli bir yanı yok, hançer keskin değil ve öldürücü bir silah olarak kullanılması neredeyse imkânsız. Zaten sokaklarda hiçbir yerde kavga veya benzeri bir tartışma göremiyorsunuz, cambiya ise sokak ortasında birden başlayabilen folklorik danslarda kullanılıyor en fazlasından.

Yemen mimarisinin dünya çapında değer taşımasının, yüksek katlı kerpiç inşaatın yanı sıra bir diğer nedeni, cephelerin çok yoğun bir biçimde tezyin edilmesi. Yemen yapılarının cepheleri zengin bir kompozisyon sanatının örnekleri gibi. Cephedeki açıklıklar, iç mekân düzenlemesini bütünüyle dışarıya yansıttığından ve işlevsel kaygılarla oluşturulduğundan, çok hoş asimetrik kompozisyonlar ortaya çıkıyor. Cepheleri soyut resim çalışmaları olarak algılamak en doğrusu.

Kayanın Üzerinde Bir Saray

San’a’da müşterek niteliği olan ve bir vakıf tarafından işletilen şehir bahçeleri ya da diğer bir deyişle bostanlar, ortaklaşa yaşama iyi bir örnek oluşturabilecek mekânlar... Bu bahçelerde yetiştirilenler, şehrin taze meyve ve sebze ihtiyacının belirli bir bölümünü karşılıyor. Ürünlerin satışından elde edilen gelir, şehrin ihtiyaçları için kullanılıyor.

Yemen’de gidilecek diğer önemli yerlerin başında, başkent yakınlarındaki Dhahar Vadisi geliyor. Çok dramatik bir topografyaya sahip bu vadide düğün kutlamaları gelenek haline gelmiş; insanlar düğün sonrası konvoy halinde buraya gelip, danslar eşliğinde kutlamalar yapıyorlar. Vadide, Yemen mimarisinin en muazzam yapılarından biri olan ve İmam El Mansur döneminde büyük bir kaya parçası üzerine inşa edilmiş Kaya Saray özellikle dikkat çekiyor. İçinde bulunan çok sayıda odası ile gerçek bir saray olan bu yapı, şimdiye kadar içinde bulunduğum en ilginç yapılardan biri. Dhahar Vadisi dışında El Rauda (Al-Rawdah), Ibb, Cıbla (Jiblah), Hadramut Vadisi ve Şibam (Shibam), Aden, Kulan, Tula, Hacca (Hajjah), kahvesi dünyaca ünlü Moka, Taiz, Zebid, Hudeyda ve Manakak gidilebilecek diğer yerler arasında yer alıyor. Bu liste içinden Şibam, kesinlikle kaçırmamanızı tavsiye ettiğim bir yer. 

Son söz olarak, insan Yemen’i ve Yemenlilerin yaptıklarını görünce ister istemez yaratıcılık adına yapılan eylemleri düşünüyor ve soruyor kendine: “Yaratıcı olmak için bu kadar kendini zorlamaya ve bu zorlamaları meşrulaştırmak için üstüne bir de ‘yüksek felsefe’ yapmaya gerçekten gerek var mı?” İşlevsel içeriği olmayan yüzeysel bir yaratıcılığın hitap ettiği insan yelpazesi çok sınırlı olabilirken, ‘işlevsel’ yaratıcılık, işbirlikçi, paylaşımcı ve bir bütün oluşturan bir eylem olarak karşımıza çıkıyor. Bunun ne gibi bir şey olduğunu görmek için başkent San’a ve diğer Yemen kentlerine gitmenizi öneririm.

Yazı - Foto: Murat Germen    

Kaynakça: SkyLife - Şubat 2006

Murat Germen'e teşekkürlerimizle

Denizce

13.04.2007

İletişim:
KOPTUR Seyahat Acentası
Nispetiye Cad. No:15/B
Etiler/İstanbul
Tel     : 0212-351 0301
Faks : 0212-351 1190

info@koptur.com

www.dunyaninrenkleri.com