Boğaziçi Yalıları        

 Koruma No: 126

Kaynak  : Orhan Erdenen "Boğaziçi Sahilhaneleri"

Fotograf: 1970'de. Kaynak: DGSA Arşivi     

Emirgan-Boyacıköy Yolu (deniz kapısı) No: 38/1,
arka bahçe kapısı (Safsaf Sokağı) No: 7.
(Ada 88 parsel 19).
Üslubu : Barok (ahşap bağdadî).
İnşası  : Aslı XVIII. yüzyıl ortası.
(Yüzölçümü: 290 m² + XX. yüzyıl başında batı yönüne ilave edilen İftariye Odası 60 m².
Toplam: 350 m².) (1945'den sonra yıktırılan Harem binası 900 m². idi.)
Mimarı: A. İgnace Melling
(Kaynak: D.Kuban-Türk Barok Mimarisi Hakkında bir deneme, İTÜ Mimarlık Fak. Sf.24)

1972 yılında satın alınmak suretiyle, Türk ve İslam Eserleri Müzesi'ne bağlanmıştır. 

İslam Ansiklopedisi'nin (Cüz 53. 1967): "Rumeli Yakasında en eski ve iç süslemeleri bakımından en dikkate değer yalı, Emirgan'da XVIII. yüzyıl sonlarına ait Şerifler Yalısı’dır" kaydına ilave olarak, bazı tarih ve görüş farklarıyla, mevcut kayıtları ayrı ayrı buraya alıyoruz.

Şerifler Yalısı'nın harem kısmı yıkılmadan önce (sol baştaki üç katlı bina)

Önce bir özet verelim:

A. XVIII. yüzyıl son çeyreği IV. Murat zamanında yalı Emirgûne Han'ın saray ve bağçesinin divanhanesidir.

B. 1764'te Şerif Abdi Hüseyin Paşa’ya intikal ederek bugünkü planını alır.

C. Abdülhamid'in son devrinde Mekke Şerifi Abdiilâh (Abdullah Paşa)'nın yaptırdığı ilaveler: İftariye Salonu, bahçede Bendeğan Dairesi.

D. 1945 istimlakinde (güney yönünde bulunan) Harem Bölümü yıktırılır.

E. 1971 yılında, Sait Çiftçi veresesinden Milli Eğitim Bakanlığı, çok harap ve boş olarak, müze yapmak üzere satın almıştır. Restorasyon devam etmektedir. (1976)

"1640'da Dördüncü Sultan Muradın ölümünden az sonra, onun hizmetinde çok kirli bir şöhreti olan Yusuf Han (Yusuf Paşa) idam edildi ve Boğaziçi'ndeki bağçesi, kendisine bahsedilen diğer emlak ile birlikte müsadere olundu ve Boğazdaki bağçe Sadrazam Kemankeş Karamustafa Paşa'ya verildi. Karamustafa Paşa'nın ölümünden sonra bir müddet metruk kaldı, sonra Şeyhülislâm Mirza Mustafa Efendi’ye temlik edildi; bu zat 1135 (M.1722-1723)de bu yalıda öldü; bu yalı Mehmet Salim Efendi'ye verildi. Onun da 1152 (M.1739-1740)de ölümü üzerine mirî bağçe ve yanı Şeyhülislâm Vassaf Abdullah Efendiye verildi, ondan oğlu Esat Efendiye kaldı, onun da 1192(M.1778)de ölümü üzerine tekrar mirîye intikal etti.

Şerif Abdiilâh (Abdullah) Paşa da mükellef bir ahşap yalı yaptırmıştır. Bu yalının harem kısmı 1935 (Burada harem bölümünün yıktırılması 1950 olarak gösteriliyor. Demek ki 1935-1950 yılları arasında) yıktırılmıştır. Ve hiç şüphesiz ki, Boğaziçi pek kıymetli binalarından birini kaybetmiştir."
(İstanbul Ansiklopedisi C.9-sf.5092, İstanbul, Koçu Yayınları)

1993     

Planda açık olarak görüldüğü gibi Şerifler Yalısı'nın tarihi selâmlık dairesine mermer döşeli ve bol ışıklı bir koridor ile girilir; bu koridorun sonunda, harem kısmına geçen ve ahşap direkler üzerinde kurulmuş örtülü bir köprü-koridor eklenmiştir; Sağda da arka bahçeye açılan bir camekan kapısı vardır. Soldaki üç basamaklı mermer merdivenle dikdörtgen bir sofaya çıkılır. Bu sofanın sol tarafında mermer bir çeşme, yanında ayakyolu ve bir küçük oda, sağında da yemek odası vardır; geride ise denize bakan büyük fıskiyeli salon bulunmaktadır. Yemek odasıyle fıskiyeli salonun, sağa düşen şahnişini arasında da, pencerelerle bir hizada gayet güzel bir mermer havuz vardır. Bu fıskiyeli salon, mermer döşeli bir göbek etrafında üç geniş şahnişinden mürekkeptir. Göbek kısmının tavan tezyinatı nefisdir; ortasından, renkli camlardan yapılmış sarmaşık ve güllerden Venedik işi bir çiçekli avize sarkmakta idi (bu avize bugün yoktur). Bu mermer göbeğin ortasında da yekpare mermerden bir fıskiye bulunmaktadır; yanına da billurdan bir şamdan konulmuştur (Bu da halen yoktur.)

Salondan diğer bir güzel salona, mermer döşemeli salona geçilir; buraya eskilerin tabiriyle ocaklı oda diyebiliriz. Tavanın ve duvarların oyma tahta tezyinatı çok güzeldir. Kapının iç tarafı nakışlı bir yüklük kapağı şeklinde yapılmıştır, öylesine ki kapandığı vakit, kapı kaybolur, içerdekilerin gözü önüne, orta yerinde bir ocak, iki yanında da nakışlı iki yüklük bulunan bir duvar çıkar. Şerifler Yalısının bu selâmlık dairesi, yahut Emirgûne Han sahilsarayının zamanımıza kadar gelebilmiş son parçası.

Abdullah Efendiden sonra yalıda oğlu Mehmet Esat Efendi oturmuş, Efendinin ölümünde yalı mahlûle kaldığından, 1. Abdülhamid burada bir köy kurulmasını irade etmiş ve bunun üzerine bir cami, bir hamam ve dükkanlar inşa olunmuştu. Bugün selâmlığı mevcut olan ve Şeriflerin yalısı diye anılan binanın Emirgûne oğlu yalısından zamanımıza intikal etmiş bir kısım olduğu kabul edilmektedir.

1876 senesi yaz mevsiminde de bu yalıyı Mithat Paşa kiralamış ve orada hir müddet oturmuştu. 1938'de Bebek-İstinye asfalt yolunun inşası sırasında istimlak edilip yıkılmak istenmişse de, taşıdığı mimari değer bakımından vazgeçilerek muhafaza edilmiştir. Sedad Hakkı Eldem'in yalı hakkında yazdıkları ise şöyledir:

"Yalıköşkü 1782-5 etrafında, yanındaki Harem Yalısı ile bir bütün olarak inşa edilmiş, ancak yalı 1850-60 senelerinde tamamen değiştirilmiş veya yeniden inşa edilmiş olduğundan, eski külliyeden yalnız yalı köşkü kalmıştır.

1791 senesinden 1810 senesine kadar malikanenin Hazne-i Hümayun Başyazıcısı Feyzibeyzade Mehmed Bey'in uhtesinde olduğu o devir Bostancıbaşı Defterlerinde kayıtlıdır. 1791 tarihinin ifraz senelerine yakınlığı dolayısıyla, yalı ve köşkün ilk sahibinin bu zat olduğu ve dolayısıyla binaların camiin yapılış tarihi olan 1782 (1192 H.) senesinde veya bundan az bir müddet sonra inşa edildikleri kabul edilebilir.
(Köşkler ve Kasırlar-DGSA. Yayını 1973, İstanbul, sf.275-81)

Şerifler yalısı güney çıkmaları arasındaki havuz, 1940'larda.

Sahilhanenin Sarıyer Tapu Sicil Muhafızlığındaki kaydı:

Boyacıköy-Emirgan Yolu

Ada 88 / parsel 19.

Yüzölçümü (arazisi): 2175.10 metrekare.

Ahşap ev.

İstimlak suretiyle 21.9.1967’de Maliye Hazinesi adına.

Macar Yüzbaşı Mühendis Johann Von Reben'in 1764 tarihli "Boğaziçi Haritası”nda Şerifler Yalısı’nın yeri işaretlenmiştir.

9.12.1976 günü, uzun yıllar Şerifler ailesine yalıda hizmet etmiş B.Haydar Gürdik'ten aldığımız notlar: "Eski Mekke Emiri, Şerif Abdiilah Paşa yalıyı Ağa Hüseyin Paşa'nın varislerinden satın alarak, tamir ettirdi.

Abdiilah Paşa ölünce bu yalı varislerine kaldı; kızı ve torunları Sait Çiftçi ailesine sattı. Sait Çiftçi de Milli Eğitim Bakanlığı'na satmış bulunuyor.

Eski kaloriferi Abdiilah Paşa koydurmuş, mimar Vedat Bey yalıyı tamir ederken, pencerelere çift cam koymuş, sonra bu camların dış taraftakileri kaldırılmıştır. Havalandırma tesisatı vardır. Kalorifer tesisatı tekrar konulacaktır.

Bina 400 seneliktir, fakat çok tamir görmüştür. Duvarları ahşap/bağdadîdir. Yer yer eski boyalar hala görülmektedir. Yaldızlı oda denilen yan küçük odada, altın ve gümüş yaldız vardır. Salona girişte, sol duvardaki mermer çeşmenin musluğu gümüştü. Cumbanın sol tarafı, yani (cadde), deniz girişi üstü eskiden balkonmuş. Kapı gibi kullanılan pencerelerden bu balkona çıkılırmış."

Kültür Bakanlığı tarafından satın alınarak, Türk ve İslam Eserleri Müzesine bağlandıktan sonra restorasyona başlayan mimarlar şunlardır: Keşifler, (merhum) Mustafa Ayaşlıoğlu, Mualla Anhegger. Devam eden Hüsrev Tayla.

Mimari Biçimi

"Aslında Mirgûne sahil sarayının inşasına 1635'den sonraki yıllarda başlanmış, zamanla yapılan tadiller ile bugünkü planını almıştır. Önceleri görkemli bahçeleri içinde ayrı ayrı iki bina halinde Harem ve Selâmlık dairesi lebideryada imiş. Benim gördüğüm 1930 başında bir rıhtım üzerinde bulunmuyor idi.

XVIII. yüzyıl ortalarına doğru filizlenen Türk Baroku hemen klasik Osmanlı mimarisini terketmiş değildi. İşte bu yalı da bu olgunun sivil yapı örneğidir. Bahçe içindeki XX. yüzyıl başına ait Bendegân binası 1972 restorasyonunda yeniden inşa edilmiştir. Şimdi idare binasıdır. Emsali belirtilen eserlerdeki gibi bu yalının dikleme pencereleri de enleme şekilde Boğaz’a açılmış idi belki de."

Behçet Ünsal    

Şerifler yalılarının ve civarının vaziyet planı (Köşkler ve kasırlar II'den)
A. 40 sene kadar evvel yıkılan harem bölümü,  B. Selamlık köşkü
C. I. Hamid Camii  D. Direkler üzerindeki bağlantı galerisi
E. Şerifler tarafından ilave edilen salon  F. Yeni hizmetler evi
G. Kayıkhane H. Tonoz ile örtülü Emirgan deresi

Şerifler yalısı doğu cephesi

Şerifler yalısı güney cephesi

Şerifler yalısı giriş cephesi

Şerifler yalısı enine ve uzunluğuna kesitler, pencereler üzerindeki silmeler eski

şekillerinde gösterilmiştir.

Şerifler yalısı zemin kat planı a. Sofa, b. Altın ve gümüş tezhipli baş oda,
c. Küçük hizmet odası,  d. Giriş direkliği

Şerifler yalısı tavan planı

Denizce