Süreyya Operası ile 80 Yıllık Özlem Sona Erdi                               Savaş Keskiner

Kadıköy'ün 80 yıllık tarihi Süreyya Binası, Kadıköy Belediyesi Süreyya Operası olarak sanat dünyasına merhaba dedi. Uzun yıllar sinema olarak kullanılan tarihi bina, Anadolu yakasının ilk, Türkiye'nin ise altıncı opera binası olarak sanatseverlerle buluştu.

İstanbulluların ve özellikle Kadıköylülerin anılarında yıllarca Süreyya Sineması olarak yer eden Kadıköy'deki Süreyya Binası, Kadıköy Belediyesi'nin iki yıllık titiz çalışmasıyla 80 yıl aradan sonra Kadıköylüleri opera ile buluşturdu. Kadıköy'ün en güzel tarihi binalarından olan Süreyya Binası'nın tarihi 80 yıl öncesine dayanıyor. Bina, Kadıköy Bahariye Caddesi'nin en güzel noktasında, 1924 yılında Süreyya İlmen (Paşa) tarafından yaptırıldı. Kadıköy'de şehrin kültür hayatını çağdaşlaştırmak ve zenginleştirmek için müzik ve sahne sanatlarına uygun bir bina yapmaya karar veren Süreyya Paşa, yapımına giriştiği binayla ilgili anılarında, binayı yaparken sinema, tiyatro ihtiyacını karşılamakla beraber, Kadıköy'e bir şeref vermeyi de düşündüğünü belirtir. Paşa, inşaatı üç yıl süren ve 6 Mart 1927 tarihinde bitirilen binayı yaptırırken, konser, konferans, dans, balo, çay, nişan-düğün gibi sosyal ihtiyaçları da karşılayıcı bir bina tasarladığını anlatır. Bu amacını gerçekleştirmek için de binanın estetik olması, tüm tiyatro ve opera ihtiyaçlarını karşılaması, örnek olarak gösterilmesi için Avrupa ülkelerinde bulunan ünlü tiyatro ve opera binalarını gezer. Böylece Süreyya İlmen Paşa, fuayesini Paris'in Şanzelize (Champs Elysees) Tiyatrosu'nun fuayesinden, iç bölümlerini ise Alman tiyatrolarından örnek alarak tasarlar ve adını verdiği Süreyya Sineması ve Operası'nı yaptırır. Süreyya Paşa, opera temsillerine uygun bir bina yapmayı amaçlasa da sahne bölümü yapılamadığı, gerekli teknik donanım, kulis, sanatçı odaları ve benzer mekânlar tamamlanamadığı için Süreyya'da hiç opera oynanamaz. Ancak bir sebep de o dönemde opera oynayacak yetişkin sanatçı bulunmayışıydı. Bu nedenle bina hep kültür sanat hayatımıza "sinema" olarak yerleşti ve son döneme kadar da Süreyya Paşa'nın torunları tarafından sinema olarak işletildi. Süreyya Paşa'nın girişimiyle burada opera gösterileri düzenlemek için kurulan Süreyya Opereti Topluluğu da temsillerini Süreyya Binası tam olarak bitirilmediği için gösterilerini hep Beyoğlu'ndaki Fransız Tiyatrosu ile Kadıköy'deki Apollon Tiyatrosu'nda sahneledi. Süreyya Binası, o dönemin koşullarında, Kadıköy'e müstesna bir mimari eser olarak şehir hayatına katıldı. Böylece Süreyya Paşa'nın ilk başta binayı yaparken gerçekleştirmeyi düşündüğü "opera" amacı kısmen gerçekleşmiş oldu.

Devrin Avrupalı Anlayışını Yansıtıyor

O zamanki adıyla Süreyya Paşa Tiyatro ve Sineması, yapısal olarak iki ana üniteden oluşuyor: Asıl büyük bölüm, seyir salonu, yarım kalmış sahne ve girişteki altlı üstlü fuayeden oluşan ve tiyatro ihtiyacını karşılayan mekânlar. Fuayelerden iki taraflı merdivenlerle çıkılan binanın üst kısmını boydan boya kaplayan büyük toplantı salonu ise binanın ikinci ünitesini oluşturuyor. Binanın bütünü, devrinin Avrupa'daki mimarlık ve dekorasyon anlayışını yansıtır. Cephesi ve iç mekânlar figürlü rölyeflerle, tavanlar ise freskler ve yaldızlı kartonpiyerlerle bezenmiştir. 1927 yılından 1950 yılına kadar sinema olarak kullanılan bina 1950 yılında Süreyya İlmen Paşa'nın ölümüyle kültür hizmetlerinde kullanılmak şartıyla Darüşşafaka Cemiyeti'ne verilmiştir. Cemiyetin kira geliri amacıyla binayı çeşitli ticari işletmelere kiralamasıyla balo salonu ve toplantı salonunda yer alan freskler büyük zarar görmüştü. Son dönemlerde bakımsız ve harap bir durumda bulunan Süreyya Binası'nın yeniden doğuş yolculuğunu, İzmir'deki Elhamra Sineması'nın İzmir Operası'na dönüştürülmesinde önemli rol oynayan Dr. Murat Katoğlu ve mimar Ersen Gürsel başlattı. Katoğlu ve Gürsel'in önerisiyle Kadıköy'de bulunan Süreyya Binası yeniden gündeme geldi. Kadıköy Belediye Başkanı Selami Öztürk, binayı elinde bulunduran Darüşşafaka Cemiyeti ile irtibata geçti. Darüşşafaka yetkililerinin de olumlu yaklaşımıyla, sinema olarak kullanılan bina 49 yıllığına kiralandı ve Süreyya Paşa'nın amacına, ideallerine ve hatırasına uygun biçimde Opera Binası'na dönüştürülmesi için adeta yeniden şantiyeye dönüştürüldü.

Önce mekanik ve statik konular ele alındı. Deprem ve yangına karşı takviye ve önlemler gerçekleştirildi. Süreyya İlmen Paşa'nın da dile getirdiği biçimde opera temsilleri için gerekli olan mekânlar düzenlendi, orkestra çukuru genişletildi. Sahne donanımı, aydınlatma, ışık sistemi ve ses düzeni yapıldı. Bütün dekoratif unsurlar elden geçirildi, temizlendi. Tavan freskleri, duvarlardaki pano resimler uzmanlar tarafından titizlikle ve usulünce onarıldı. Bütün bina onarılıp elden geçirildi. Yapının cephesinde ve sahne portal çerçevesinde yer alan heykeltıraş İhsan Özsoy'a ait kabartma heykeller olduğu gibi korunarak temizlendi. Koltuklar, halılar ve avizeler özel olarak yapıldı. Bina mimar Cafer Bozkurt tarafından hazırlanan röleve ve restorasyon projesine göre onarılıp yenilendi. Binanın mevcut olan bütün yapısal unsurları korunarak sağlıklaştırmayla yetinildi. Tahrip olmuş dekoratif parçalar, tespit edilen örneklerine göre tamamlandı. İç ve dış cepheler aynen korunup, Süreyya Paşa'nın anılarında bir türlü yaptıramadığını belirttiği, sahne sanatları icrası için zorunlu bölümler olan kulis, sanatçı odaları, teknik odalar asli yapıyı bozmadan zemin altına yerleştirildi. Yapıda bulunmayan havalandırma sistemi de eski esere zarar vermeden kuruldu. Süreyya'nın muhteşem salonu için yeni koltuk ve halılar tasarlandı. Bütün avize ve aydınlatmalar Süreyya için özel tasarlanıp üretildi. Muğla Yatağan'dan özel olarak beyaz mermerler getirtildi, dış merdivenleri yenilendi ve Süreyya Operası olarak Kadıköy'de 80 yıl aradan sonra yeniden doğdu. 80 yıl gecikmeli de olsa Süreyya İlmen Paşa'nın "Kadıköy'de Opera" hayali böylece gerçekleştirilmiş oldu.

Seçkin Eserler Sahnelenecek

Kadıköy Belediyesi Süreyya Operası sadece Kadıköy'ün değil tüm İstanbul'un yeni Opera Binası olarak hizmet verecek. İstanbul Devlet Opera ve Balesi, haftanın üç günü Süreyya Operası'nda konserler verecek. Diğer opera toplulukları da Süreyya Operası'nda sahne alabilecekler. Kadıköy Belediyesi Filarmoni Orkestrası da konserlerini Süreyya Operası'nda verecek. Ayrıca 500 kişilik balo salonunda da Cumhuriyet baloları, sergiler yapılabilecek.

Yazı: Savaş Keskiner    

Kaynakça  : Varan'la Yolboyunca  Ocak 2008
Fotograflar: Kadıköy Belediyesi - İnternet Sitesi

Savaş Keskiner'e teşekkürlerimizle

Denizce

08.04.2010