Kültür - Sanat    

  "Doğudan Batıya Kitap Sanatı ve Osmanlı Dünyasından Anılar"          Oylum Yılmaz

Yazının Kaldığı Yerde...

Sabancı Üniversitesi Sakıp Sabancı Müzesi’nde açılan ‘Doğu’dan Batı’ya Kitap Sanatı ve Osmanlı Dünyasından Anılar’ sergisi, kitabın zaman ve kültür içindeki yolculuğundan görkemli bir kesit sunuyor. 

Bir zamanlar bir sanat eseriymiş, o... Saraylarda onu yapan ustalar en yüksek ücreti alır, en yüksek mertebede sanatkârlar olarak kabul edilirlermiş. Her bir ayrıntısı farklı bir uzmanlık, bilgi ve deneyim istermiş. Kolay taşınır, dünya üzerinde tarih boyunca elden ele gezermiş. İçeriği ise, ona sahip olan her insanın önünde bambaşka bir dünyanın kapılarını açarmış. Sonra gün gelmiş devran dönmüş, zaman hep aleyhine işlemeye başlamış. Elden değilse de git gide gözden düşmüş adına kitap denen nesne; gün olmuş, gündelik olmuş ve çağa böylece ayak uydurur hale gelmiş.

‘Doğu’dan Batı’ya Kitap Sanatı ve Osmanlı Dünyasından Anılar’ sergisini adımlarken ister istemez düşünmeye başlıyoruz ‘kitap’ın zaman ve kültür içindeki yolculuğunu. Sabancı Üniversitesi Sakıp Sabancı Müzesi’nin bu yeni sergisinde en çok ‘bir sanat eseri olarak kitap’ fikrini anımsıyorsunuz çünkü. Sergide yer alan el yazmaları, Kuran-ı Kerim’ler öylesine etkileyici ki dilini bilmeyip anlamasanız bile vuruluveriyorsunuz onlara; insanoğlunun çağlar boyu yarattığı kültürün en estetik, en büyüleyici yanına...

Kitap Tutkunu Bir Koleksiyoncu

Sakıp Sabancı Müzesi İstanbul’u sallayan Picasso sergisinin ardından, dünyanın en büyük koleksiyoncularından birine, Calouste Gulbenkian’ın koleksiyonuna ev sahipliği yapıyor bu sefer. Lizbon Calouste Gulbenkian Müzesi’nden 111 seçme eseri ağırlayan müzenin müdiresi

Dr. Nazan Ölçer, Gulbenkian’ın iki önemli özelliğinin bu serginin çıkış noktası olduğunu vurguluyor: İstanbul doğumlu olan Gulbenkian’ın koleksiyonunda yer alan Osmanlı-İslam sanatı eserlerinin, Doğu kültürü açısından büyük önem taşıması ve koleksiyonda sadece en iyinin de iyisine yer verilmesi...

Yaşamını Portekiz’de sürdüren ve topladığı eserler Lizbon’daki müzesinde sergilenen Gulbenkian, bu topraklarda doğmuş ve tipik bir gayrimüslim Osmanlı ailesi içinde yetişmiş. Dolayısıyla zevkleri de bu doğrultuda gelişmiş. Koleksiyonunu 19. yüzyılın sonları ile 20. yüzyılın ilk yılları arasındaki belli dönemde toplayan Gulbenkian’ın en önemli özelliklerinden biri koleksiyonuna kattığı eserlerin kaynaklarını, hatta onları elde ederken yaptığı yazışmaları bile açıkça ortaya koyması. Çok katı prensipler etrafında, ikinci sınıfa hiç yer vermeden toplanan bu koleksiyonda kötü durumda olan ve tarihe yenilen hiçbir eser yok. Üstelik Doğu Batı sanatı ayrımı gözetilmeden oluşturulmuş bir koleksiyon bu. Yine de içinde esen Osmanlı rüzgârını göz ardı etmek imkânsız. Nazan Ölçer’e göre Gulbenkian koleksiyonunun sergilenmesi Sakıp Sabancı Müzesi’nin misyonuna tam olarak denk düşüyor: “Biz bu müzede Batı sanatının seçkin isimlerini sergilemeye çalışıyoruz; Picasso gibi, Haziran ayında gelecek olan Rodin gibi. Ama diğer yandan da Osmanlı, Türk sanatıyla, tarihiyle de ilgili sanat eserlerini getirmeyi sürdürüyoruz. Bu çerçevede bizim iki türlü bir bakış açımız, sergileme siyasetimiz var diyebilirim. Gulbenkian koleksiyonu da bu anlamda bizim için çok büyük önem taşıyor.”

Bir Sanat Eseri Olarak Kitap

Sergide, Gulbenkian Müzesi’nde bile fazla sergilenemeyen, hassas yapılarından dolayı her zaman sergilenmesi de doğru olmayan kitaplar var. 13. yüzyıldan 20. yüzyıla gayet nadir kitaplardan oluşan bir koleksiyonla karşılaşıyoruz. Bunun içinde Avrupa kralları için hazırlanmış özel nüshalar, ünlü ressamların resimlediği kitaplar, çok önemli İslami el yazmaları ve Kuran-ı Kerim’ler yer alıyor. Ayrıca 20. yüzyıla yaklaştığımızda Japon kitaplarını, yanında art nouveau, art deco gibi sanat akımlarını yansıtan ciltleri görüyoruz. Ayrıca ünlü İznik çinileri, kadifeler, işlemeler ve çatmalar da kitaplara belli bir sayıda eşlik edercesine sergileniyorlar. İşte böylece 111 eserlik ‘Lizbon Calouste Gulbenkian Müzesi’nden Başyapıtlarla Doğu’dan Batı’ya Kitap Sanatı ve Osmanlı Dünyasından Anılar’ başlıklı sergi ortaya çıkıyor.

“Kitap sergilemek zordur, hem korunma koşulları, hem de son derece dar bir kesimin ilgisini çekmesi bakımından. Ama ben bu sergide bunun değişeceğine inanıyorum. Çünkü sergide yer alan kitapların ciltlerindeki güzellik, bezeme, günümüzde teknolojiyle birlikte artık çoktan unuttuğumuz estetik hazzı hatırlamamızı sağlıyor. Kitap hem bir sanat eseri olarak hem de içeriğiyle bizi besler. Örneğin Osmanlı sarayında da en değerli nesne kitaptır. Kitap sanatlarıyla ilgili kişilerin maaşları herkesten daha fazladır. İçeriği, cildi, tezhibi, kaligrafisi ile başlı başına bir sanat dalı olarak kabul edilir ve yüceltilir. Bu sergi bize bunu, kitabın aslında bir sanat eseri olduğunu hatırlatmaya yarayacaktır” diyen Ölçer’e göre bu sergi, kitapla tarih içinde değişen ilişkimiz üzerine de ayrıca düşünmemizi sağlayacak.

İki İşadamının Buluşması

Sergiyi gezerken Gulbenkian’ın kişisel beğenisi doğrultusunda insanoğlunu güzelin, estetik olanın peşine düşüren tutkuyu, koleksiyoncunun tutkusunu anlamamak imkânsız. Doğu’da ya da Batı’da olsun güzel olan her türlü yaratımın yitirilmemesi, toplanması gerektiğini gözlerinizle görüyorsunuz. Diğer yandan da Gulbenkian koleksiyonunun Osmanlı’nın o pek çok dilden, dinden, kültürden oluşan renkli topluluğunun yüzyıllar içinde ortaya koyduğu ortak ruhu, ortak beğeninin tüm karakteristik özelliklerini üzerinde taşıması sergiyi gezenlerin gözünden kaçmayacaktır.

Koleksiyoncunun tutkusunu anlamak demişken, serginin bir diğer dikkat çekici özelliğini de söylemeden geçmeyelim. Gulbenkian çok zengin bir kişi. Petrol ticaretiyle uğraşmış, Musul petrollerinden aldığı yüzde beşlik payla adından çok fazla söz ettirmiş, çok tanınmış bir tüccar. Tıpkı Sakıp Sabancı gibi. Sergi bu iki ilginç, tanınmış işadamının, iki tutkulu koleksiyoncunun da buluşması niteliğini taşıyor.

Nisan ayının on beşinde açılan sergiyi, 28 Mayıs’a kadar Sabancı Üniversitesi Sakıp Sabancı Müzesi’nde görebilirsiniz.

    Kaynakça: SkyLife  Mayıs 2006

Oylum Yılmaz'a teşekkürlerimizle

Denizce