Cenk Durmuşkahya    

Romantizmin ve cazibenin simgesi olan zakkum çiçeklerinin öyküsü, Yunan mitolojisinde şöyle anlatılıyor: Leander adındaki genç, Yunan Denizi’nin (Marmara) karşı kıyısında oturan genç kıza kur yapmak ve onu görmek için her gece yüzerek karşı kıyıya geçer. Yine fırtınalı bir eylül akşamında, sevgilisinin hasretiyle yanıp tutuşan Leander kendini azgın sulara bırakır. Tam karşı kıyıya varmak üzereyken fırtınanın şiddetine dayanamayan Leander karanlık sularda yorgunluktan can verir. Azgın dalgalar, sevgilisini bir kez daha görebilmek için çırpınan gencin cansız bedenini beyaz kumlara bırakır. Bunu gören genç kız, sevgilisi için topladığı zakkum çiçeklerini Leander’in cansız bedenine serer. İşte o günden bu yana, zakkum çiçekleri Leander’in sonsuz aşkının simgesi olarak sahilleri süslüyor.

Birçok yabancı dilde “oleander” olarak isimlendirilen zakkumun yaygın adı, sevgilisini görmek uğruna boğulan Leander’den geliyor. Ülkemizdeyse, ağu ağacı, ağıçiçeği ve zıkkım ağacı olarak da biliniyor. “Zıkkımın kökü” deyimini bilirsiniz. (Yemeklerine burun kıvrılan annelerin sıklıkla kullandığı “zıkkımın kökünü ye!” ifadesinde çok geçer örneğin!) Buradaki “zıkkım” aslında zakkumun ta kendisi. Çok zehirli bir bitki olan zakkum, eski çağlarda kuvvetli bir zehir olarak da kullanılıyordu. Bu özelliğinden dolayı, bazı bölgelerde hâlâ “eşek öldüren” adıyla da biliniyor.

Bilimsel adı Nerium oleander olan zakkum, Apocyanaceae ailesinden. Anavatanıysa Doğu Akdeniz. Kokusuz ve oldukça zehirli bir bitki. Ülkemizde sadece bir türü yetişen zakkumun yaklaşık 5 türü bulunuyor. Islak ve nemli yerlerde, dere yataklarında ve özellikle sahillerde doğal olarak yetişen zakkum bitkisi herdem yeşil, yani kışın yapraklarını dökmeyen bir çalı. Bahar aylarından başlayarak sonbahara kadar uzun bir süre pembe- beyaz çiçekler açan zakkumlar, 2-3 m kadar boylanabiliyor. Gövdesi çok dallı ve boz renkli. Yaprakları 10-15 cm. uzunluğunda, 2-3 cm. genişliğinde. Üst yüzeyi parlak ve derimsi olup uç kısmı oka benziyor. Yaprak altlarıysa açık yeşil. Meyvesiyse 10-15 cm boylarında ve ince uzun yapıda; kuruyunca kenarlarından çatlayarak açılıyor. Tüylü tohumları da rüzgarlarla taşınarak uzak mesafelere ulaşabiliyor. Ülkemizde Ege, Akdeniz kıyılarında çok sık olarak rastlanan zakkum, az da olsa Karadeniz Bölgesi’nde de bulunuyor. Genellikle kıyı şeridini ve alçak kesimleri tercih eden bu bitki Atlas Dağları’ndaysa 2500 m yüksekliğe kadar çıkabiliyor.

Zakkumun tarih öncesinde tam olarak nasıl isimlendirildiği bilinmese de H.W. Smith adlı  yazarın “İnsan ve Tanrıları” kitabında, zakkumun Eski Mısır uygarlığında, Nil vadisinde MÖ 3400-2475 yılları arasında yetiştirildiği yazıyor. Daha sonra dini metinleri incelediğimizde zakkum, mersin ve çınar ağacıyla birlikte Yahudilerin kutsal bitkisi olarak karşımıza çıkıyor. Zakkum Batı Avrupa’ya yaklaşık olarak MÖ 12. yüzyılda Fenikeli gemicilerle giriyor. Eski Yunan uygarlığındaysa sunakların ve altarların süslenmesinde kullanılıyor. Bugün Yunanistan’da cenaze törenlerinde zakkum kullanma geleneğinin kökeni de bu.

Zakkumun günümüzde kullanılan Latince adı olan Nerium, Yunan Denizi’nin tanrısı Nerium’dan türetilmiş. Aristo’nun öğrencisi olarak bilinen ve MÖ 372-287 yılları arasında yaşamış olan Teofrast ise, rhododaphne olarak isimlendirdiği zakkumu, yaprakları bademe, çiçekleri güle benzeyen çalı olarak betimliyor. Roma döneminde de çok sevilen bir bahçe bitkisi olan zakkum birçok şehirde yapılan duvar resimlerinde en sık kullanılan çiçek motifi olarak görülüyor. Roma Uygarlığı’ndan sonra 12. yüzyılda gül ve mersinin yanında Arap bahçe sanatının da vazgeçilmez bir parçası olan zakkumlar 16. ve 17. yüzyıllarda tüm Avrupa’da en fazla kullanılan süs bitkilerinden biri oluyor. Hindistan’daysa kaner adıyla bilinen zakkum kutsal kabul ediliyor ve Tanrı Şiva’yı temsil ediyor. 1656-1708 yıllarında yaşamış olan Fransız hekim ve botanikçi Tournefort’un ülkemizde ve Yunanistan’da yaptığı araştırmalar sonucunda 1700 yılında hazırladığı kitapta zakkum da nerion olarak kaydedilmiş. Zakkumun Latince isminde yer alan Nerium sözcüğünü ilk kullanan kişiyse, sistematik botanik biliminin kurucusu olarak kabul edilen İsveçli biliminsanı Linnaeus.

Zehirli bir bitki olan zakkumun halk hekimliğinde kullanılması çok tehlikeli. İçinde oleandrin adı verilen glikozitler bulunuyor. İnsanlar ve hayvanlar tarafından kullanıldığında öldürücü olabilen bu bitkinin neden olduğu zehirlenmeler, kusma, ishal ve son aşamada kalp yetmezliği şeklinde ortaya çıkıyor.

Galveston  

Özellikle Amerika kıtasında çok sevilen bir süs bitkisi olan zakkum için Teksas eyaletinin Galveston şehrinde 1967 yılından beri faaliyet gösteren uluslararası zakkum sevenler derneği bulunuyor. Dünyanın birçok bölgesinden gelen zakkum yetiştiricileri her yıl bahar aylarında yapılan zakkum şenliğinde Galveston’da bir araya geliyor.

Cenk Durmuşkahya     

cdkahya@hotmail.com     

   Kaynakça:
   Bilim ve Teknik Dergisi   Eylül-2005

Cenk Durmuşkahya'ya teşekkürlerimizle

Denizce